Czym są cukry poliole?

Poliole (alkohole cukrowe, cukrole, alditole) to niskokaloryczne zamienniki cukru, które przemysł spożywczy stosuje jako substancje słodzące. Dostarczają 0,2–2,6 kcal/g – znacznie mniej niż sacharoza (4 kcal/g), mają niski indeks glikemiczny (IG 0–35) i nie powodują próchnicy. Unia Europejska dopuszcza je jako bezpieczne substancje słodzące oznaczone numerami E420–E968. W dużych dawkach poliole mogą działać przeczyszczająco (wg NCEŻ), a erytrytol wywołuje ten efekt dopiero przy wyższych dawkach niż pozostałe poliole (wg EFSA, 2023). Dlatego osoby z IBS oraz stosujące dietę low-FODMAP powinny ograniczyć spożycie polioli.

Poliole różnią się między sobą bardziej, niż sugeruje wspólna nazwa. Indeks glikemiczny erytrytolu wynosi 0, a maltitolu 35 (Livesey, 2003). Na etykiecie w UE erytrytol liczy się jako 0 kcal/g, a pozostałe poliole jako 2,4 kcal/g.

19 kwietnia 2024 · aktualizacja: 21 października 2026

Czym są poliole?

Poliole to alkohole wielowodorotlenowe – związki organiczne zawierające kilka grup hydroksylowych (-OH). Choć budową i smakiem przypominają cukry, organizm przetwarza je zupełnie inaczej. Wchłaniają się tylko częściowo w jelicie cienkim (erytrytol około 90%, sorbitol i mannitol około 25%), a niewchłonięta część fermentuje w jelicie grubym. Właśnie ta niska strawność odpowiada za obniżoną wartość energetyczną polioli – 0,2–2,6 kcal/g zamiast 4 kcal/g sacharozy.

Funkcjonują pod kilkoma nazwami: w nomenklaturze chemicznej to alditole, w żywieniu – alkohole cukrowe lub cukrole, a w przemyśle spożywczym opisują je numery E (E420–E968). Naturalnie występują w owocach (jabłka, gruszki, śliwki, morele, brzoskwinie, wiśnie), warzywach, grzybach i porostach. Producenci pozyskują je przez uwodornienie cukrów lub fermentację skrobi.

Rodzaje polioli – tabela porównawcza (kcal/g, IG, słodkość, dawka progowa)

W grupie „Poliole” rozporządzenie WE nr 1333/2008 wymienia siedem substancji oznaczonych numerami E420–E968. Osobno jako substancję słodzącą dopuszczono też syrop poliglucitolowy (E964), którego tabela nie obejmuje. Poliole z tabeli różnią się kalorycznością (0,2–2,6 kcal/g), indeksem glikemicznym (0–35), siłą słodzącą względem sacharozy oraz progiem dawki, przy której pojawia się efekt laksatywny.

Źródła: Livesey G., Health potential of polyols as sugar replacers, Nutr Res Rev 2003 (wartości IG); przegląd w czasopiśmie Foods, 2025 (kaloryczność, słodkość i próg dla sorbitolu); Monash University (słodkość); EFSA, 2023 (próg dla erytrytolu). Wartości progu są orientacyjne – działanie przeczyszczające zależy od dawki i indywidualnej tolerancji, a ta od mikrobioty jelitowej i równoczesnego spożycia innych FODMAP.

Na etykiecie w UE wartość energetyczną erytrytolu liczy się jako 0 kcal/g, a pozostałych polioli według wspólnego przelicznika 2,4 kcal/g (rozporządzenie UE nr 1169/2011, załącznik XIV). Wartości w tabeli opisują poszczególne poliole na podstawie literatury przeglądowej.

Charakterystyka najważniejszych polioli

Każdy z siedmiu polioli z tabeli ma swój profil zastosowań – od ksylitolu obecnego w gumach do żucia i pastach do zębów, przez erytrytol o praktycznie zerowej kaloryczności, po maltitol, który najczęściej spotkasz w czekoladach „bez cukru”.

Erytrytol (E968) – najniższa kaloryczność wśród polioli

Erytrytol dostarcza tylko 0,2 kcal/g i ma indeks glikemiczny równy zero – to najniższe wartości wśród polioli z tabeli. Producenci uzyskują go przez fermentację skrobi z udziałem drożdży Moniliella pollinis. Naturalnie występuje w niektórych owocach, porostach, wodorostach i czerwonym winie.

Wchłania się w 90% w jelicie cienkim, a nerki wydalają go z moczem w postaci niezmienionej – dzięki temu działa przeczyszczająco dopiero przy wyższych dawkach niż pozostałe poliole (wg EFSA, 2023). Jego słodkość sięga 60–70% sacharozy. Spotkasz go w czekoladzie, lizakach, gumach do żucia oraz w farmacji jako wypełniacz tabletek. W 2023 roku w czasopiśmie Nature Medicine opisano badanie zespołu Witkowskiego, w którym wyższe stężenia erytrytolu we krwi wiązały się z częstszymi poważnymi incydentami sercowo-naczyniowymi w ciągu 3 lat. Ta część badania była obserwacyjna, więc pokazuje związek, a nie przyczynę. Autorzy uznali, że długofalowe bezpieczeństwo erytrytolu wymaga dalszych badań. Zanim na stałe włączysz erytrytol do diety przy chorobach sercowo-naczyniowych, skonsultuj się z lekarzem.

Ksylitol (E967) – cukier brzozowy, który nie powoduje próchnicy

Ksylitol ma postać przypominającą cukier stołowy (wg NCEŻ), IG równy 13 (Livesey, 2003) i 2,4 kcal/g według przelicznika etykietowego (rozporządzenie UE nr 1169/2011). Nazwa „cukier brzozowy” nawiązuje do kory brzozy, z której ksylitol po raz pierwszy wyodrębniono (wg przeglądu w czasopiśmie Foods, 2025). Ksylitol sprzedawany jako słodzik wytwarza się przemysłowo z ksylozy, cukru zawartego w hemicelulozach roślin (wg Biotechnology Letters, 2013). Występuje w owocach i warzywach.

Ksylitol nie powoduje próchnicy, bo poliole nie są trawione w jamie ustnej (wg NCEŻ). Rozporządzenie UE nr 432/2012 dopuszcza dla żywności, w której cukier zastąpiono ksylitolem, oświadczenie, że pomaga w zachowaniu mineralizacji zębów, pod warunkiem że nie obniża ona pH płytki nazębnej poniżej 5,7. W przeglądzie Cochrane z 2015 roku pasta z fluorem i 10% ksylitolu mogła zmniejszyć liczbę ubytków u dzieci o 13% w porównaniu z pastą z samym fluorem, ale te dowody oceniono jako niskiej jakości. Dla innych produktów z ksylitolem dowody były niewystarczające. Ksylitol spotkasz w gumach do żucia, pastach do zębów i płynach do płukania jamy ustnej, a także w słodyczach, deserach owocowych i lodach.

Ważne ostrzeżenie: ksylitol jest silnie toksyczny dla psów. U psa ksylitol wywołuje silne uwolnienie insuliny z trzustki i gwałtowny spadek poziomu cukru we krwi (wg FDA). Gumy do żucia, pasty do zębów, słodycze i wypieki z ksylitolem trzymaj bezwzględnie poza zasięgiem psa.

Sorbitol (E420) – poliol obecny w owocach

Sorbitol naturalnie występuje w jabłkach, gruszkach, morelach, brzoskwiniach i wiśniach. Dostarcza 2,6 kcal/g, ma IG = 9 i słodkość 50–60% sacharozy. Wchłania się powoli i tylko częściowo (około 25%), reszta fermentuje w jelicie grubym, a powstają przy tym gazy i lotne kwasy tłuszczowe (wg przeglądu w czasopiśmie Foods, 2025).

Sorbitol nie pozostawia gorzkiego posmaku. Spotkasz go w batonikach, czekoladkach, miętówkach, gumach do żucia, napojach dla diabetyków oraz w farmacji jako substancję pomocniczą. Według przeglądu w czasopiśmie Foods (2025) spożycie ponad 20 g sorbitolu dziennie może działać silnie przeczyszczająco.

Maltitol (E965) – poliol o stosunkowo wysokim IG

Maltitol powstaje przez uwodornienie maltozy – cukru pozyskiwanego ze skrobi ziemniaczanej lub kukurydzianej. Jego kaloryczność wynosi 2,1 kcal/g (wg przeglądu w czasopiśmie Foods, 2025), a słodkość 75–90% sacharozy. Ma IG = 35, najwyższy wśród polioli z tabeli. Dla osoby z cukrzycą oznacza to, że maltitol wpływa na glikemię silniej niż erytrytol czy ksylitol – kontroluj porcję.

Maltitol nie powoduje próchnicy. Podobnie jak inne poliole, w większych ilościach może wywołać wzdęcia i biegunkę. Stosuje się go w lodach, sernikach, ciastkach, czekoladach „bez dodatku cukru” i wypiekach – głównie ze względu na zbliżony do cukru profil smakowy i właściwości technologiczne.

Mannitol (E421) – stabilizator i teksturyzator

Mannitol występuje w niewielkich ilościach w grzybach i wodorostach. Dostarcza 1,6 kcal/g i ma IG = 0. Jego słodkość wynosi 50–70% sacharozy (wg Monash University). Wchłania się tylko w 25%, dlatego w większych ilościach może działać przeczyszczająco. W przemyśle pełni funkcję stabilizatora, środka teksturyzującego i przeciwzbrylającego – stosuje się go w marmoladach, dżemach, galaretkach, gumach do żucia, lodach i ciastach.

Izomalt (E953) – substytut cukru w cukierniczych dekoracjach

Izomalt powstaje przez enzymatyczne przekształcenie sacharozy, a następnie uwodornienie. Chemicznie to mieszanina dwóch alkoholi cukrowych, w których cząsteczka glukozy jest połączona z sorbitolem albo z mannitolem (rozporządzenie UE nr 231/2012). Zawiera 2,1 kcal/g, ma IG = 9 i słodkość około 50% sacharozy. Wykazuje właściwości glazurujące i przeciwzbrylające. Stosuje się go w deserach owocowych, dżemach, dekoracjach cukierniczych, produktach mlecznych i gumach do żucia, szczególnie w produktach dla diabetyków.

Laktitol (E966) – pochodna laktozy o łagodnym smaku

Laktitol jest pochodną laktozy. Dostarcza 2,0 kcal/g, ma IG = 6 i słodkość około 40% sacharozy. Charakteryzuje się delikatnym smakiem bez gorzkiego posmaku i działa chłodząco. Ile laktitolu organizm toleruje, zależy od osoby – większe porcje mogą wywołać biegunkę. Stosuje się go w wypiekach, produktach sypkich, galaretkach, dżemach, gumach do żucia i napojach.

Bezpieczeństwo i możliwe skutki uboczne polioli

Poliole są dopuszczone w UE jako substancje słodzące (rozporządzenie WE nr 1333/2008). Komitet Naukowy ds. Żywności (SCF), który działał przed powstaniem EFSA, nie ustalał dla polioli liczbowego dopuszczalnego dziennego spożycia (wg EFSA, 2023). Wyjątkiem jest dziś erytrytol – w 2023 roku EFSA ustaliła dla niego dopuszczalne dzienne spożycie 0,5 g na kilogram masy ciała, bo większe dawki mogą wywoływać biegunkę. Bezpieczeństwo nie oznacza jednak braku skutków ubocznych. W dużych dawkach poliole mogą powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe (wg NCEŻ). Szczególną ostrożność powinni zachować pacjenci z IBS i osoby na diecie low-FODMAP. Produkty z ksylitolem trzymaj poza zasięgiem psów.

Efekt laksatywny – przy jakiej dawce pojawiają się wzdęcia i biegunka?

Niewchłonięte cząsteczki polioli zwiększają osmolarność treści jelitowej i ściągają wodę do światła jelita – stąd biegunka osmotyczna. Z części fermentowanej przez mikrobiotę powstają gazy (wodór, metan, CO₂), które powodują wzdęcia i bóle brzucha. Dawka, przy której pojawia się efekt przeczyszczający, zależy od poliolu i od osoby. Dla sorbitolu przegląd w czasopiśmie Foods (2025) podaje ponad 20 g dziennie. Najwyższy próg ma erytrytol – EFSA przyjęła dla niego 0,5 g na kilogram masy ciała jako najniższą z dawek, które w badaniach nie wywoływały biegunki (dla osoby ważącej 70 kg to ok. 35 g).

Z tego powodu w Unii Europejskiej produkty zawierające ponad 10% dodanych polioli muszą mieć na etykiecie ostrzeżenie „spożycie w nadmiernych ilościach może mieć efekt przeczyszczający” (rozporządzenie UE nr 1169/2011, załącznik III). Ostrzeżenie pojawia się m.in. na czekoladach „bez cukru”, gumach do żucia i wypiekach dietetycznych.

Poliole a IBS i dieta low-FODMAP

Poliole to litera „P” w skrócie FODMAP (Fermentable Oligosaccharides, Disaccharides, Monosaccharides and Polyols). Tak nazywa się grupa fermentujących krótkołańcuchowych węglowodanów, które u części osób nasilają objawy zespołu jelita drażliwego (IBS). Monash University, gdzie opracowano dietę low-FODMAP, wymienia wśród nich sorbitol, mannitol, izomalt, maltitol, laktitol i ksylitol. U osób z IBS już niewielkie ilości sorbitolu, mannitolu czy maltitolu mogą wywoływać silne wzdęcia, bóle brzucha i zaburzenia rytmu wypróżnień.

W pierwszej, restrykcyjnej fazie diety low-FODMAP, prowadzonej pod kontrolą dietetyka klinicznego, Monash University zaleca unikanie produktów bogatych w sorbitol i mannitol oraz żywności przetworzonej z dodatkiem polioli. Tolerancja polioli u osób z IBS jest różna, dlatego w kolejnej fazie testuje się je ostrożnie, w małych dawkach. Osoby z IBS, SIBO lub innymi zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego powinny skonsultować spożycie polioli ze specjalistą.

Ksylitol a bezpieczeństwo psów – krytyczne ostrzeżenie

Ksylitol jest silnie toksyczny dla psów. Mechanizm działania jest specyficzny dla tego gatunku. U psa ksylitol wywołuje nagłe i nadmierne uwolnienie insuliny, co prowadzi do gwałtownej hipoglikemii (spadku poziomu cukru we krwi). Hipoglikemię opisano po dawkach powyżej około 0,1 g/kg masy ciała, a u części psów po dawkach powyżej 0,5 g/kg dochodzi do ciężkiej niewydolności wątroby (wg Merck Veterinary Manual). Według FDA objawy mogą pojawić się w ciągu 10–60 minut, a w niektórych przypadkach dopiero po 12–24 godzinach. Pierwszym objawem bywają wymioty, po których przychodzą skutki spadku cukru, takie jak osłabienie, chwiejny chód, utrata koordynacji, zapaść i drgawki.

Produkty zawierające ksylitol (gumy do żucia, pasty do zębów, słodycze, wypieki domowe, niektóre masła orzechowe, suplementy diety) trzymaj bezwzględnie poza zasięgiem psa. Jeśli pies zjadł produkt z ksylitolem – natychmiast skontaktuj się z lekarzem weterynarii.

Poliole a cukrzyca – czy są bezpieczne dla diabetyków?

Poliole mają niski indeks glikemiczny (0–35) i nie stymulują gwałtownego wydzielania insuliny – dlatego są szeroko stosowane w żywności dla diabetyków. Erytrytol (IG = 0) i mannitol (IG = 0) praktycznie nie podnoszą glikemii. Sorbitol, izomalt i laktitol mają IG na poziomie 6–9. Maltitol z IG = 35 jest wyjątkiem – wpływa na glikemię silniej niż pozostałe omawiane poliole, dlatego osoby z cukrzycą powinny szczególnie kontrolować jego spożycie i nie traktować produktów z maltitolem jako „neutralnych dla cukru”.

Rozporządzenie UE nr 432/2012 dopuszcza oświadczenie, że żywność, w której cukier zastąpiono poliolem, prowadzi po spożyciu do mniejszego wzrostu poziomu glukozy we krwi niż żywność z cukrem, pod warunkiem że zawartość cukru obniżono co najmniej do poziomu wymaganego przy oświadczeniu „o obniżonej zawartości”. Zastępowanie cukru substancjami słodzącymi u osób z cukrzycą rekomenduje między innymi Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (wg NCEŻ). Nie zastępuje to jednak ogólnych zasad zdrowego żywienia ani farmakoterapii – przed wprowadzeniem polioli jako stałego elementu diety przy cukrzycy lub stanie przedcukrzycowym skonsultuj się z dietetykiem lub lekarzem prowadzącym.

Poliole w codziennej diecie – dla kogo i jak je stosować?

Poliole zastępują cukier w produktach o mniejszej kaloryczności. Erytrytol i ksylitol są często wybierane do domowych wypieków „fit”, a maltitol i izomalt dominują w gotowych produktach „bez dodatku cukru”.

Przy codziennym stosowaniu polioli trzymaj się kilku zasad:

• zaczynaj od małych dawek i obserwuj reakcję organizmu, bo wrażliwość na efekt przeczyszczający jest indywidualna,
• sumuj poliole z różnych źródeł, bo jedząc kilka produktów dietetycznych w ciągu dnia, łatwo przekroczyć próg,
• sprawdzaj etykiety pod kątem ostrzeżenia o efekcie przeczyszczającym, zwłaszcza gdy kupujesz słodycze „bez cukru” w większych ilościach.

Jeśli wolisz nie planować posiłków samodzielnie, możesz zamówić dietę pudełkową Fit Apetit. Menu tworzy zespół dietetyków i kucharzy Fit Apetit, a listę diet znajdziesz na stronie gotowych diet. Zestawy dowozimy do ponad 1400 miejscowości. Zamówisz u nas na przykład catering dietetyczny w Wałbrzychu, a na północy kraju dowóz obejmuje też Elbląg.

Poliole a dieta keto – co warto wiedzieć?

Większość polioli ma niski indeks glikemiczny i insulinemiczny (Livesey, 2003), dlatego na diecie ketogenicznej często zastępują cukier. To, czy organizm pozostanie w ketozie, zależy od zjedzonej ilości słodzika i całego jadłospisu. Erytrytol dobrze pasuje do keto – ma 0,2 kcal/g i IG = 0, a kalkulatory węglowodanów netto stosowane na diecie keto liczą go jako 0 g (organizm wydala go z moczem niezmienionego). Na etykiecie w UE poliole, w tym erytrytol, wlicza się jednak do węglowodanów (rozporządzenie UE nr 1169/2011, załączniki I i XV). Ksylitol, mannitol i sorbitol są dopuszczalne w umiarkowanych ilościach.

Na ścisłej diecie keto maltitolu się unika – IG = 35 oznacza realny wpływ na glikemię i potencjalne wybicie z ketozy przy większym spożyciu. Część producentów batonów „keto” deklaruje maltitol jako „nieliczony do węglowodanów netto”, ale jego indeks insulinemiczny wynosi 27 (Livesey, 2003), więc liczenie go jako zera zaniża jego wpływ na poziom glukozy i insuliny. Bezpieczniejszy wybór na keto: erytrytol, ksylitol, ewentualnie ekstrakt ze stewii (nie poliol).

W 2024 roku w European Heart Journal opisano związek wyższego stężenia ksylitolu we krwi z częstszymi poważnymi incydentami sercowo-naczyniowymi. Ta część badania była obserwacyjna, więc pokazuje związek, a nie przyczynę. Autorzy uznali, że bezpieczeństwo ksylitolu dla serca wymaga dalszych badań. Podobny sygnał opisano w 2023 roku dla erytrytolu. Osoby z chorobami serca powinny omówić wybór słodzika z lekarzem.

Najczęściej zadawane pytania o poliole