Spośród składników odżywczych najlepiej udokumentowane jest znaczenie odpowiedniej podaży cynku, zwłaszcza u osób z jego niedoborem. Według rozporządzenia UE 432/2012 cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi, więc pilnuj, żeby w diecie go nie brakowało. To oświadczenie opisuje funkcję cynku przy odpowiednim spożyciu, a nie działanie lecznicze. Nie wykazano, aby suplementacja cynku podnosiła testosteron ponad prawidłowy poziom u zdrowych, dobrze odżywionych mężczyzn. Dowody dotyczące witaminy D3, magnezu i kwasów omega-3 EPA+DHA są słabsze lub niespójne, choć te składniki są ważne dla zdrowia ogólnego. Normy żywienia 2024 podają dla dorosłego mężczyzny 11 mg cynku, 15 µg witaminy D, 400–420 mg magnezu i 250 mg EPA+DHA dziennie. Zbilansowana, normokaloryczna dieta z tłustymi rybami, jajkami, orzechami i zielonymi warzywami pomaga pokryć zapotrzebowanie na te składniki.
Dieta wpływa na poziom testosteronu przede wszystkim wtedy, gdy uzupełnia niedobory albo pomaga zmniejszyć nadmiar tkanki tłuszczowej. U zdrowego mężczyzny z prawidłowym wynikiem badania samo jedzenie nie podniesie znacząco poziomu testosteronu. Właściwe produkty dostarczają odpowiedniej ilości kalorii i składników odżywczych, których nie może zabraknąć w jadłospisie mężczyzny. Co zatem jeść? Podpowiadamy.
Testosteron wpływa na popęd seksualny, nastrój, masę mięśniową i gęstość kości. Mniej więcej od 30.–40. roku życia jego poziom obniża się naturalnie, średnio o ok. 1% rocznie (NHS). Tempo spadku jest jednak różne u poszczególnych mężczyzn, a sam wiek nie jest podstawą rozpoznania hipogonadyzmu. Niższy poziom wiąże się też z nadmiarem tkanki tłuszczowej i zbyt krótkim snem. W małym badaniu z udziałem 10 młodych mężczyzn tydzień snu skróconego do 5 godzin obniżył poziom testosteronu w ciągu dnia o 10–15% (Leproult i Van Cauter, JAMA 2011). To obserwacja eksperymentalna, której nie można bezpośrednio przenosić na wszystkich mężczyzn.
· aktualizacja:
Dieta na podniesienie testosteronu – najważniejsze informacje
Spośród składników odżywczych w związku z testosteronem najwięcej uwagi poświęca się cynkowi, witaminie D3 i magnezowi. Najmocniejsze dowody dotyczą cynku – w niewielkim badaniu z kontrolowanym ograniczeniem cynku w diecie poziom testosteronu wyraźnie spadł (Prasad i wsp., Nutrition 1996). Przy witaminie D i magnezie dowody są słabsze, a wyniki badań niejednoznaczne.
Gdzie testosteron powstaje? U mężczyzn głównie w komórkach Leydiga w jądrach. Sygnał do jego produkcji wysyła mózg – podwzgórze pobudza przysadkę, a ta wydziela hormon luteinizujący (LH), który działa na jądra.
Na wytwarzanie testosteronu wpływa cały ten układ hormonalny. Dieta oddziałuje na niego głównie pośrednio – przez podaż składników odżywczych, ilość energii i masę ciała.
Dieta na podwyższenie testosteronu – jak zwiększyć jego poziom?
Dieta wspierająca testosteron powinna pokrywać zapotrzebowanie kaloryczne (przy nadwadze – z umiarkowanym deficytem, o czym niżej) i dostarczać tyle tłuszczu, ile przewidują Normy żywienia 2024 (30–40% energii, a przy małej aktywności fizycznej 20–30%). Restrykcyjne jadłospisy z dużym deficytem kalorii mogą obniżać poziom testosteronu. Dotyczy to zwłaszcza długotrwałej niskiej dostępności energii u szczupłych, intensywnie trenujących mężczyzn. U mężczyzn z otyłością dieta redukcyjna zwykle podwyższa testosteron dzięki utracie tkanki tłuszczowej.
Podstawą jest różnorodność – witaminy, składniki mineralne i przeciwutleniacze z wielu grup produktów. Proporcje białka, tłuszczów i węglowodanów mają tu większe znaczenie niż pojedynczy produkt.
Dieta na zwiększenie testosteronu – kalorie
Restrykcyjne diety z bardzo niską podażą kalorii mogą obniżać poziom wolnego testosteronu – gdy organizm ma ograniczone zasoby energetyczne, ogranicza funkcje uznawane w danej chwili za mniej pilne, w tym produkcję hormonów płciowych.
Normokaloryczna dieta z pełnym pokryciem zapotrzebowania energetycznego daje organizmowi energię potrzebną do produkcji hormonów. Długotrwała nadwyżka kalorii prowadzi do przybierania na wadze, a otyłość wiąże się z niższym poziomem testosteronu (Fui i wsp., Asian Journal of Andrology 2014). Tkanka tłuszczowa zawiera też aromatazę, enzym przekształcający testosteron w estradiol, choć udział aromatazy w obniżeniu testosteronu przy otyłości nie jest przesądzony. Otyłość może obniżać testosteron także innymi drogami – przez niższe stężenie SHBG, zaburzenie sygnalizacji osi podwzgórze–przysadka–jądra oraz insulinooporność, stan zapalny i bezdech senny. U części mężczyzn z otyłością niski jest tylko testosteron całkowity, a wolny pozostaje prawidłowy.
Jeśli masz nadwagę, chudnij stopniowo, bez ostrego deficytu kalorii. U mężczyzn z otyłością obniżony testosteron bywa odwracalny, a jego wzrost jest zwykle proporcjonalny do uzyskanej redukcji masy ciała. Wyraźna poprawa wymaga na ogół znacznej redukcji, a normalizacja nie jest gwarantowana (Fui i wsp., 2014). Osoby z testosteronem na właściwym poziomie nie zwiększą go znacząco samą dietą – jest ona pomocna przede wszystkim profilaktycznie.
Dieta na testosteron – zwróć uwagę na białko
U osób trenujących siłowo metaanaliza Mortona i wsp. (British Journal of Sports Medicine 2018) wskazuje próg ok. 1,6 g białka na kilogram masy ciała dziennie – powyżej tej ilości beztłuszczowa masa ciała już nie rosła. Wartość ok. 2,2 g/kg odpowiadała górnej granicy przedziału ufności i autorzy uznali ją za rozsądną dla osób, które chcą maksymalnie zwiększyć masę mięśniową. Obie wartości dotyczą masy mięśniowej, a nie testosteronu. Bardzo wysoka podaż białka może natomiast obniżać testosteron.
W metaanalizie Whittakera i Harrisa (Nutrition and Health 2022) diety wysokobiałkowe, w których białko dostarczało co najmniej 35% energii, połączone z niską podażą węglowodanów, wyraźnie obniżały spoczynkowy poziom testosteronu całkowitego. Jak wyjaśnił później Whittaker (Nutrition and Health 2023), spadek wykazały trzy krótkie badania (26 mężczyzn, od 3 do 10 dni), w których uczestnicy spożywali ponad 3,4 g białka na kilogram masy ciała dziennie. Przy mniejszej ilości białka nie stwierdzono stałego wpływu na testosteron. Wyniku nie można więc odnosić do zwykłej diety wysokobiałkowej, np. 1,6–2,2 g/kg. Niedobór białka z kolei odbija się na masie mięśniowej. Ilość białka dopasuj do poziomu aktywności fizycznej – dobre źródła to jajka, nabiał, mięso i ryby.
Tłuszcze również mają znaczenie
Testosteron powstaje z cholesterolu. Organizm sam syntetyzuje cholesterol potrzebny do produkcji hormonów, więc z tego faktu nie wynika potrzeba jedzenia większej ilości cholesterolu ani tłuszczów nasyconych. W metaanalizie sześciu badań interwencyjnych diety niskotłuszczowe obniżały poziom testosteronu w porównaniu z dietami o większej zawartości tłuszczu, ale efekt był niewielki, a jego znaczenie kliniczne pozostaje niepewne (Whittaker i Wu, Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology 2021).
Według Norm żywienia 2024 tłuszcze powinny dostarczać dorosłym 30–40% energii, a przy małej aktywności fizycznej 20–30%. To ogólna norma żywieniowa, a nie dawka służąca podnoszeniu testosteronu. Za mało tłuszczu w diecie może sprzyjać spadkowi testosteronu, a nadmiar tłuszczu – przez nadwyżkę kalorii – przyrostowi tkanki tłuszczowej.
Szczególnie ważne są kwasy omega-3. Kwasów omega-6 w typowej diecie zwykle nie brakuje, a ich przewaga nad omega-3 utrudnia organizmowi wytwarzanie EPA i DHA, więc pilnuj proporcji między nimi (Normy żywienia 2024). EPA i DHA znajdziesz przede wszystkim w tłustych rybach morskich (makrela, łosoś, tuńczyk, śledź), a roślinny kwas omega-3 ALA m.in. w orzechach włoskich, siemieniu lnianym, oleju lnianym i oleju rzepakowym. Olej słonecznikowy dostarcza głównie kwasów omega-6, a oliwa z oliwek, olej rzepakowy i awokado – jednonienasyconych. Tłuszcze nasycone (masło, olej kokosowy, tłuste czerwone mięso) według Norm żywienia 2024 należy jeść w ilości tak małej, jak to możliwe w diecie o właściwej wartości odżywczej.
Dieta a obniżenie testosteronu
Dieta bogata w cukry proste, niezdrowe tłuszcze i wysoko przetworzone produkty sprzyja nadwadze, a otyłość wiąże się z niższym poziomem testosteronu (Fui i wsp., 2014).
Jeśli wysoko przetworzone produkty wpływają na testosteron, to raczej pośrednio – przez nadmiar energii, otyłość, insulinooporność i gorszą ogólną jakość diety. Nie wykazano, że pojedynczy produkt lub cukier bezpośrednio wywołuje niedobór testosteronu. Z cukrami prostymi szczególnie łatwo przekroczyć zapotrzebowanie energetyczne, co sprzyja przyrostowi tkanki tłuszczowej. Ogranicz biały cukier i słodycze.
Ogranicz też takie produkty jak tłusta wieprzowina, tłusta wołowina i fast foody – dostarczają dużo tłuszczów nasyconych i kalorii. Soi pod tym względem nie musisz się obawiać. Metaanaliza 41 badań klinicznych nie wykazała, by soja lub izoflawony zmieniały poziom testosteronu u mężczyzn (Reed i wsp., Reproductive Toxicology 2021). Inaczej jest z alkoholem – w metaanalizie badań kontrolowanych przewlekłe spożycie alkoholu u zdrowych mężczyzn wiązało się z niższym stężeniem testosteronu całkowitego (Santi i wsp., Andrology 2024).
Kluczowe składniki odżywcze a testosteron
Cynk, witamina D3 i magnez to składniki najczęściej łączone z poziomem testosteronu u mężczyzn, przy czym najmocniejsze dowody dotyczą cynku. Tabela niżej obejmuje też kwasy omega-3 i selen.
Cynk – ile go potrzebujemy?
Według rozporządzenia UE 432/2012 cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi oraz prawidłowej płodności i funkcji rozrodczych. W niewielkim badaniu Prasada i wsp. (Nutrition 1996) ograniczenie cynku w diecie czterech młodych mężczyzn obniżyło po 20 tygodniach poziom testosteronu, a uzupełnianie cynku u dziewięciu starszych mężczyzn z jego łagodnym niedoborem ten poziom podniosło. Tak mała próba nie jest mocnym samodzielnym dowodem. Zalecane spożycie (RDA) dla mężczyzn wynosi według Norm żywienia 2024 11 mg cynku dziennie, a górny tolerowany poziom spożycia ze wszystkich źródeł – 25 mg. Dobre źródła pokarmowe to ostrygi, czerwone mięso, pestki dyni i orzechy nerkowca.
Witamina D3, magnez i omega-3
Witamina D3 działa jako prohormon – receptory witaminy D występują m.in. w jądrach (Blomberg Jensen i wsp., Human Reproduction 2010). Normy żywienia 2024 podają dla dorosłych wystarczające spożycie 15 µg witaminy D dziennie, a górny tolerowany poziom spożycia – 100 µg. Zdrowe osoby mogą przyjmować witaminę D profilaktycznie zgodnie z polskimi zaleceniami, a konsultacji z lekarzem wymagają leczenie stwierdzonego niedoboru, choroby przewlekłe i większe dawki. W badaniu z randomizacją Pilza i wsp. (Hormone and Metabolic Research 2011, PMID 21154195) roczna suplementacja witaminy D u 31 mężczyzn z nadwagą i niedoborem witaminy D, uczestniczących w programie odchudzania, wiązała się ze wzrostem testosteronu. W większym badaniu Holta i wsp. (Andrology 2024, 307 mężczyzn z niepłodnością) suplementacja witaminy D z wapniem nie zmieniła poziomu hormonów płciowych.
Według Norm żywienia 2024 dorosły mężczyzna potrzebuje 400 mg magnezu (19–30 lat) lub 420 mg (od 31. roku życia) dziennie. Dobre źródła to kakao, orzechy, szpinak i pestki dyni. Górny tolerowany poziom 250 mg dotyczy wyłącznie magnezu z suplementów diety, wody i żywności wzbogacanej, a nie magnezu naturalnie obecnego w żywności. Według rozporządzenia 432/2012 magnez pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni i układu nerwowego. Dla dorosłych wystarczające spożycie kwasów omega-3 EPA i DHA to 250 mg dziennie (EFSA, Normy żywienia 2024), a ich głównym źródłem są tłuste ryby morskie. Selen według rozporządzenia 432/2012 przyczynia się do prawidłowego przebiegu spermatogenezy. Nie oznacza to wpływu selenu na testosteron. Zawartość selenu w orzechach brazylijskich jest bardzo zmienna, a regularne jedzenie większej ich liczby może prowadzić do przekroczenia górnego tolerowanego poziomu spożycia 255 µg na dobę (EFSA, 2023).
W tabeli RDA oznacza zalecane spożycie, AI – wystarczające spożycie, a UL – górny tolerowany poziom spożycia ze wszystkich źródeł (przy magnezie – wyłącznie z suplementów diety, wody i żywności wzbogacanej), którego nie należy przekraczać.
| Składnik | Rola w organizmie | Norma dla mężczyzn (Normy żywienia 2024) | Źródła pokarmowe |
|---|---|---|---|
| Cynk | Pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi (rozp. 432/2012) | RDA 11 mg/dzień; UL 25 mg | Ostrygi, pestki dyni, wołowina, orzechy nerkowca |
| Witamina D | Receptory witaminy D występują w jądrach; pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni (rozp. 432/2012) | AI 15 µg/dzień; UL 100 µg | Łosoś, makrela, żółtko jajka |
| Magnez | Pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni i układu nerwowego (rozp. 432/2012) | RDA 400 mg (19–30 lat), 420 mg (od 31 lat); UL 250 mg z suplementów, wody i żywności wzbogacanej | Kakao, orzechy, szpinak, pestki dyni |
| Omega-3 (EPA+DHA) | Przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca (rozp. 432/2012) | AI 250 mg/dzień (EPA+DHA) | Łosoś, makrela, śledź, sardynki |
| Selen | Przyczynia się do prawidłowego przebiegu spermatogenezy, pomaga chronić komórki przed stresem oksydacyjnym (rozp. 432/2012) | RDA 55 µg/dzień; UL 255 µg | Orzechy brazylijskie, ryby, mięso, jaja |
Jak włączyć te produkty do posiłków?
Produkty z tabeli łatwo rozłożyć na zwykłe posiłki w ciągu dnia. Poniższy przykład nie jest jadłospisem leczniczym. Ilości i kaloryczność dopasuj do swojego zapotrzebowania. Ryba i wołowina nie są potrzebne każdego dnia, bo cynku dostarczają też pestki, nasiona roślin strączkowych, nabiał, jaja i owoce morza. Orzechy, pestki i kakao mogą znacznie zwiększyć kaloryczność jadłospisu.
- Śniadanie – jajecznica ze szpinakiem (witamina D z żółtka, magnez ze szpinaku).
- Drugie śniadanie – garść orzechów nerkowca z pestkami dyni (cynk i magnez).
- Obiad – pieczony łosoś albo makrela z warzywami (EPA i DHA, witamina D).
- Kolacja – potrawa z wołowiną i warzywami (cynk), a do niej kubek kakao (magnez).
Jeśli nie chcesz codziennie gotować, możesz zamówić gotowe posiłki z dostawą. Zamawiasz je od jednego dnia, a skład każdej z gotowych diet Fit Apetit sprawdzisz w jej opisie. Dowozimy do ponad 1400 miejscowości w Polsce. O dobór diety zapytasz dietetyka (dietetyk@fitapetit.com.pl), a w sprawach zamówienia i dostawy pomoże Biuro Obsługi Klienta pod numerem 607 07 90 40. Jeśli mieszkasz w Dąbrowie Górniczej, zamów dietę pudełkową, a posiłki zostawimy w miejscu wskazanym przez Ciebie w panelu.
Najczęstsze pytania o dietę na testosteron
Co jeść, aby wspierać poziom testosteronu?
Warto, by w jadłospisie były produkty, które dostarczają cynku, witaminy D, magnezu i kwasów omega-3 – tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, śledź), jajka (witamina D3), orzechy i pestki dyni (cynk i magnez), warzywa zielonoliściaste i kakao (magnez). Ważna jest normokaloryczna dieta z ilością tłuszczu zgodną z Normami żywienia 2024 (30–40% energii, przy małej aktywności 20–30%) i podażą białka dopasowaną do aktywności – u trenujących siłowo ok. 1,6–2,2 g/kg/dobę, przy czym te wartości dotyczą masy mięśniowej, a nie testosteronu.
Czy suplementy mogą zastąpić dietę w podwyższaniu testosteronu?
Suplementacja cynkiem i magnezem ma sens przede wszystkim wtedy, gdy dieta nie pokrywa zapotrzebowania lub badania krwi potwierdzają niedobory. Witaminę D przyjmuje się także profilaktycznie. Suplementacja nie zastępuje zróżnicowanej diety ani zdrowego stylu życia (sen, aktywność fizyczna, ograniczenie stresu). Leczenie stwierdzonych niedoborów, suplementację przy chorobach przewlekłych i większe dawki ustala się z lekarzem. Nadmiar cynku, witaminy D czy magnezu z suplementów też szkodzi – dlatego Normy żywienia 2024 wyznaczają dla nich górne tolerowane poziomy spożycia.
Kiedy warto zbadać poziom testosteronu?
Jeśli odczuwasz obniżone libido, chroniczne zmęczenie, spadek masy mięśniowej mimo regularnego treningu lub zaburzenia nastroju – zbadaj poziom testosteronu całkowitego w laboratorium, rano (między 7:00 a 10:00) i na czczo. Według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) z 2026 roku wynik 12 nmol/l (ok. 350 ng/dl) lub niższy jest progiem rozpoznania hipogonadyzmu tylko u mężczyzn, którzy mają też objawy. Niski wynik trzeba potwierdzić powtórnym porannym badaniem na czczo, jak zalecają wytyczne Endocrine Society (Bhasin i wsp., 2018). Sam wynik poniżej progu, bez objawów, nie wystarcza do rozpoznania niedoboru testosteronu. Niski wynik omów z endokrynologiem lub andrologiem. Dieta może wspierać zdrowy poziom hormonu, ale nie leczy hipogonadyzmu.
Czy kawa obniża testosteron?
W badaniu z randomizacją, w którym wzięło udział 42 dorosłych kobiet i mężczyzn (Wedick i wsp., Nutrition Journal 2012), pięć filiżanek kawy dziennie nie zmieniło po 8 tygodniach istotnie poziomu testosteronu. U mężczyzn pijących kawę z kofeiną testosteron całkowity był wyższy w 4. tygodniu, ale ta różnica nie utrzymała się do końca badania, a autorzy zastrzegają, że próba była mała. Kofeina podnosi poziom kortyzolu, czyli hormonu stresu, ale u osób pijących kawę codziennie ta reakcja jest słabsza (Lovallo i wsp., Psychosomatic Medicine 2005).
Czy dieta może zastąpić terapię hormonalną (TRT)?
Dieta wpływa na poziom testosteronu przede wszystkim wtedy, gdy pomaga zmniejszyć nadmiar tkanki tłuszczowej albo uzupełnia niedobory, np. cynku, który według rozporządzenia 432/2012 pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi. Nie zastępuje terapii zastępczej testosteronem (TRT) w przypadku klinicznie rozpoznanego hipogonadyzmu. Leczenie zależy jednak od przyczyny – czasem podstawą jest redukcja masy ciała, leczenie choroby współistniejącej albo zmiana leków. TRT hamuje wytwarzanie plemników, dlatego nie jest właściwym leczeniem dla mężczyzny starającego się o dziecko. Decyzję o TRT podejmuje endokrynolog lub androlog na podstawie wyników badań (T całkowity, T wolny, SHBG, LH, FSH).
Jakie warzywa szczególnie wspierają gospodarkę hormonalną mężczyzny?
Warzywa zielonoliściaste (szpinak, jarmuż) są dobrym źródłem magnezu. Badania nad indolo-3-karbinolem z warzyw krzyżowych (brokuły, kalafior, kapusta, brukselka) prowadzono głównie z oczyszczonym związkiem i u kobiet, więc nie wynika z nich wpływ tych warzyw na testosteron. Przegląd Banihaniego (Biomolecules 2019) opisuje korzystny wpływ cebuli na testosteron, ale u ludzi efekt wymaga jeszcze potwierdzenia w badaniach klinicznych.
Źródła
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci. EUR-Lex
- Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H (red.). Normy żywienia dla populacji Polski. NIZP PZH-PIB, Warszawa 2024. pzh.gov.pl
- NHS. The „male menopause”. nhs.uk
- Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA. 2011;305(21):2173–2174. PMID 21632481
- Prasad AS i wsp. Zinc status and serum testosterone levels of healthy adults. Nutrition. 1996;12(5):344–348. PMID 8875519
- Fui MN i wsp. Lowered testosterone in male obesity: mechanisms, morbidity and management. Asian Journal of Andrology. 2014;16(2):223–231. PMID 24407187
- Morton RW i wsp. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. British Journal of Sports Medicine. 2018;52(6):376–384. PMID 28698222
- Whittaker J, Harris M. Low-carbohydrate diets and men’s cortisol and testosterone: systematic review and meta-analysis. Nutrition and Health. 2022;28(4):543–554. PMID 35254136
- Whittaker J. High-protein diets and testosterone. Nutrition and Health. 2023;29(2):185–191. PMID 36266956
- Whittaker J, Wu K. Low-fat diets and testosterone in men: systematic review and meta-analysis of intervention studies. Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology. 2021;210:105878. PMID 33741447
- Reed KE i wsp. Neither soy nor isoflavone intake affects male reproductive hormones: an expanded and updated meta-analysis of clinical studies. Reproductive Toxicology. 2021;100:60–67. PMID 33383165
- Santi D i wsp. The chronic alcohol consumption influences the gonadal axis in men: results from a meta-analysis. Andrology. 2024;12(4):768–780. PMID 37705506
- Blomberg Jensen M i wsp. Vitamin D receptor and vitamin D metabolizing enzymes are expressed in the human male reproductive tract. Human Reproduction. 2010;25(5):1303–1311. PMID 20172873
- Pilz S i wsp. Effect of vitamin D supplementation on testosterone levels in men. Hormone and Metabolic Research. 2011;43(3):223–225. PMID 21154195
- Holt R i wsp. Effects of vitamin D on sex steroids, luteinizing hormone, and testosterone to luteinizing hormone ratio in 307 infertile men. Andrology. 2024;12(3):553–560. PMID 37555466
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for fats, including saturated fatty acids, polyunsaturated fatty acids, monounsaturated fatty acids, trans fatty acids, and cholesterol. EFSA Journal. 2010;8(3):1461. EFSA Journal
- Corona G i wsp. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: a summary of the 2026 recommendations for measurement and biochemical confirmation of hypogonadism. European Urology Focus. 2026. PMID 42177105; wytyczne EAU, rozdział o hipogonadyzmie: uroweb.org
- Bhasin S i wsp. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 2018;103(5):1715–1744. PMID 29562364; endocrine.org
- Wedick NM i wsp. The effects of caffeinated and decaffeinated coffee on sex hormone-binding globulin and endogenous sex hormone levels: a randomized controlled trial. Nutrition Journal. 2012;11:86. PMID 23078574
- Lovallo WR i wsp. Caffeine stimulation of cortisol secretion across the waking hours in relation to caffeine intake levels. Psychosomatic Medicine. 2005;67(5):734–739. PMID 16204431
- Michnovicz JJ i wsp. Increased estrogen 2-hydroxylation in obese women using oral indole-3-carbinol. International Journal of Obesity. 1998;22(3):227–229. PMID 9539190
- Banihani SA. Testosterone in males as enhanced by onion (Allium cepa L.). Biomolecules. 2019;9(2):75. PMID 30795630
- EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium. EFSA Journal. 2023;21(1):7704.
