Stewia może zastąpić cukier w napojach i deserach, bo glikozydy stewiolowe są bezkaloryczne i wielokrotnie słodsze od sacharozy (wg Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej, NCEŻ, stan na 21.10.2026). Stewią nazywa się roślinę, ale potocznie także słodziki z glikozydami stewiolowymi (wg NCEŻ). Gotowy słodzik ze stewią może zawierać też inne składniki, np. dekstrozę, dlatego warto sprawdzić jego skład. Stewii nie warto jednak traktować jako sposobu na odchudzanie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w wytycznych z 2023 roku sugeruje, by słodzików bezcukrowych, w tym stewii, nie stosować do kontroli masy ciała.
Wiele osób próbuje ograniczyć cukier, bo rośnie świadomość skutków nadmiaru cukrów wolnych, zwłaszcza w słodzonych napojach. Według raportu Narodowego Funduszu Zdrowia „Cukier, otyłość – konsekwencje” (2019) w latach 2008–2017 przeciętne roczne spożycie cukru na mieszkańca Polski wzrosło o 6,1 kg. Cukru kupowanego bezpośrednio ubyło 5,7 kg, ale cukru zawartego w gotowych produktach przybyło blisko 11,8 kg. To szacunki średniego spożycia na mieszkańca z lat 2008–2017, a nie pomiar tego, ile cukru je dziś każdy z nas, i same nie dowodzą wzrostu zachorowań. Nic dziwnego, że rośnie zainteresowanie zamiennikami cukru. Obok ksylitolu i erytrytolu zamiennikiem cukru jest także stewia. Warto wiedzieć, jak wypada na tle innych słodzików, zwłaszcza gdy korzystasz z cateringu dietetycznego albo diety pudełkowej.
Dlaczego warto ograniczać cukier w diecie?
Jednym z głównych problemów jest wszechobecność cukru w produktach wysoko przetworzonych. Kupując gotowy sos czy danie mięsne, dostarczamy organizmowi dodatkowej porcji sacharozy, nawet nie zdając sobie z tego sprawy. W diecie pudełkowej dania przygotowuje dostawca, więc ilość cukru zależy od jego receptur. Dla osób zabieganych, walczących z nadwagą albo cukrzycą, dieta pudełkowa jest wygodnym rozwiązaniem.
Według WHO ograniczenie cukrów wolnych zmniejsza ryzyko nadwagi, otyłości i próchnicy, a dzieci, które piją najwięcej słodzonych napojów, częściej mają nadwagę lub otyłość. WHO silnie zaleca, by cukry wolne dostarczały mniej niż 10% energii z diety, a warunkowo – by było to mniej niż 5%. Cukry wolne to cukry dodawane do żywności i napojów oraz cukry naturalnie obecne w miodzie, syropach, sokach owocowych i koncentratach soków owocowych (wg WHO, 2015). Zalecenia nie dotyczą cukrów w świeżych owocach i warzywach ani cukrów naturalnie obecnych w mleku. Takie zalecenia to jeden z powodów, dla których rośnie zainteresowanie zamiennikami, które mogą pomóc ograniczyć rafinowaną sacharozę.
Czy istnieje prosty sposób na wyeliminowanie cukru w cateringu dietetycznym?
Nie zawsze mamy czas i chęci, by całkowicie odrzucić słodki smak. W cateringu dietetycznym desery bywają słodzone zamiennikami cukru, na przykład stewią, ksylitolem albo erytrytolem. Skład konkretnego dania warto sprawdzić w menu dostawcy.
Gdy staramy się odzwyczaić od smaku słodkiego, warto zacząć od niewielkich kroków, takich jak rezygnacja z dosładzania kawy czy herbaty, stopniowe zmniejszanie ilości substancji słodzących, częstszy wybór niesłodzonych produktów lub zamawianie posiłków o niskiej zawartości cukru w diecie pudełkowej.
Stewia – co to za roślina i jak działa w diecie pudełkowej?
Stewia (Stevia rebaudiana) pochodzi z Ameryki Południowej. Jej liście zawierają glikozydy stewiolowe, czyli substancje nawet do kilkuset razy słodsze od cukru. Ekstrakt glikozydów jest około 300 razy słodszy od sacharozy, a sproszkowane liście stewii są od niej słodsze około 20–30 razy (wg NCEŻ). Oczyszczone glikozydy stosuje się w bardzo małych ilościach, więc ich wkład energetyczny jest pomijalny. Zastąpienie nimi cukru może zmniejszyć wartość energetyczną receptury (wg NCEŻ), ale efekt zależy też od pozostałych składników. Niskokaloryczne zamienniki cukru, takie jak stewia, są szczególnie cenione w diecie cukrzycowej, bo nie powodują gwałtownych skoków poziomu glukozy we krwi. Sama zamiana cukru nie zastępuje jednak leczenia.
W cateringu dietetycznym często korzysta się ze stewii w formie płynnej lub proszku. Czasem dostępne są też tabletki z glikozydami stewiolowymi (w składzie oznaczonymi np. numerem E960a, czyli glikozydy ze stewii). W UE dopuszczono też glikozydy stewiolowe wytwarzane enzymatycznie (E960c) i glukozylowane (E960d), więc nie każdy słodzik ze stewią zawiera wyłącznie E960a (wg EFSA, 2024). Oczyszczone glikozydy stosuje się w tak małych ilościach, że potrawy zachowują słodycz, a same glikozydy prawie nie dodają energii. Minusem bywa wyczuwalna niekiedy lekka goryczka lub specyficzny posmak, który niektórym osobom może przeszkadzać. Dlatego najlepiej nie dodawać jednorazowo dużej ilości stewii (wg NCEŻ). Słodziki stołowe ze stewią bywają też mieszankami z innymi składnikami, np. z dekstrozą, dlatego skład na etykiecie warto sprawdzać zawsze, a szczególnie przy cukrzycy.
Czy stewia jest bezpieczna i zdrowa?
W przeciwieństwie do cukru słodziki, w tym stewia, nie podnoszą poziomu glukozy i insuliny we krwi albo podnoszą go tylko w minimalnym stopniu (wg NCEŻ). Metaanaliza badań z udziałem ludzi opublikowana w „Nutrients” w 2019 roku nie wykazała istotnego wpływu glikozydów stewiolowych na glukozę na czczo, hemoglobinę glikowaną ani wskaźnik masy ciała (BMI). Autorzy uznali, że potrzeba dalszych badań. Brak istotnego wzrostu glukozy po samych glikozydach nie oznacza, że obniżają one glikemię albo mogą zastąpić leczenie cukrzycy. NCEŻ wspomina też o działaniu przeciwpróchniczym stewii opisywanym w badaniach, ale to nie to samo co udowodnione zapobieganie próchnicy. Rozporządzenie UE nr 432/2012 dopuszcza oświadczenie o mineralizacji zębów dla żywności, w której cukry zastąpiono m.in. substancjami intensywnie słodzącymi, tylko wtedy, gdy cały produkt nie obniża pH płytki nazębnej poniżej 5,7 podczas spożywania i do 30 minut po nim. Słodzik nie zastępuje też higieny jamy ustnej.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił dopuszczalne dzienne spożycie glikozydów stewiolowych na 4 mg równoważników stewiolu na kilogram masy ciała na dobę. To nie są 4 mg gotowego słodzika ani 4 mg dowolnego glikozydu, bo ilość glikozydów przelicza się na stewiol. W opinii z 2024 roku EFSA uznał, że nie ma wystarczających podstaw, by tę wartość podnieść.
WHO w wytycznych z 2023 roku sugeruje, by słodzików bezcukrowych, w tym stewii, nie stosować jako sposobu na kontrolę masy ciała ani na zmniejszenie ryzyka chorób niezakaźnych. To zalecenie warunkowe. Nie dotyczy osób, które już chorują na cukrzycę, i nie wynika z oceny bezpieczeństwa samych słodzików (wg WHO, 2023). Wyłączenie osób z cukrzycą nie oznacza jednak, że WHO zaleca im stosowanie stewii – wytyczne po prostu tej grupy nie obejmują. Ksylitolu i erytrytolu zalecenie nie obejmuje, bo WHO nie zalicza polioli (alkoholi cukrowych) do słodzików bezcukrowych.
Liście stewii zawierają też niewielkie ilości składników mineralnych, takich jak potas, magnez, żelazo i wapń. W diecie pudełkowej stewia pełni funkcję słodzika, a nie źródła składników mineralnych.
Stewia czy ksylitol – co lepiej wybrać w diecie pudełkowej?
Stewia i ksylitol to zamienniki cukru o różnym pochodzeniu. Glikozydy stewiolowe pozyskuje się z rośliny Stevia rebaudiana (wg NCEŻ). Ksylitol sprzedawany jako słodzik wytwarza się przemysłowo z ksylozy, cukru zawartego w hemicelulozach roślin (wg Biotechnology Letters, 2013). Ksylitol ma słodki smak i postać przypominającą cukier stołowy (wg NCEŻ). Zawiera jednak więcej kilokalorii niż stewia (choć nadal mniej niż cukier). Stewia w postaci oczyszczonych glikozydów stewiolowych ma z kolei praktycznie zerową wartość energetyczną i nie powoduje istotnego wzrostu glukozy we krwi (wg NCEŻ), co ważne dla cukrzyków, choć wyniki badań dotyczące glukozy nie są jednolite, a metaanaliza z 2019 roku nie wykazała istotnego wpływu na glukozę na czczo. Żaden z tych zamienników nie jest najlepszy dla wszystkich – wybór zależy od zastosowania, preferencji smakowych i indywidualnej tolerancji.
W diecie pudełkowej można stosować oba słodziki, zależnie od dania. Ksylitol sprawdzi się w wypiekach, a stewia w napojach czy deserach typu mus, gdzie posmak roślinny nie będzie dominujący. W dietach redukcyjnych stewia może zmniejszyć kaloryczność konkretnego słodkiego dania, bo glikozydy stewiolowe należą do słodzików bezkalorycznych (wg NCEŻ). Samo używanie słodzika nie gwarantuje jednak trwałej redukcji masy ciała – według WHO słodziki bezcukrowe nie dają długofalowej korzyści w zmniejszaniu tkanki tłuszczowej. Wypieków z ksylitolem nie zostawiaj w zasięgu psa, bo u tych zwierząt ten słodzik może wywołać ciężką hipoglikemię (wg Veterinary Clinics of North America, 2018).
Czy erytrytol i miód są równie dobre jak stewia?
Erytrytol to kolejny zamiennik cukru. Podobnie jak ksylitol należy do polioli, czyli alkoholi cukrowych. Do obliczania wartości energetycznej na etykiecie przyjmuje się dla niego 0 kcal/g (rozporządzenie UE nr 1169/2011). W sklepach jest dostępny w postaci przypominającej cukier stołowy (wg NCEŻ). Miód i różne syropy (z agawy, klonowy, daktylowy) to produkty naturalne, ale nadal są źródłem cukrów wolnych (wg WHO, 2015) i dostarczają sporej ilości energii, więc zalecenie ograniczania cukrów wolnych obejmuje także je. W diecie pudełkowej sprawdzają się okazjonalnie, szczególnie u osób, które nie muszą drastycznie ograniczać cukrów. Wśród organizacji, które osobom z nadmierną masą ciała i chorym na cukrzycę rekomendują zastępowanie cukru substancjami słodzącymi, są Polskie Towarzystwo Badań nad Otyłością i Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (wg NCEŻ). Miód i syropy osoby te mogą zastąpić stewią, ksylitolem lub erytrytolem.
Ważne, by pamiętać o umiarze. W dużych dawkach ksylitol i erytrytol mogą działać przeczyszczająco (wg NCEŻ), a przy nadmiernym stosowaniu słodzików łatwo stracić z oczu główny cel diety: ograniczenie słodkiego smaku. Także catering dietetyczny warto dobierać tak, by słodkich posiłków w jadłospisie stopniowo ubywało.
Jak wprowadzić stewię do codziennego menu?
Dobrym krokiem jest stopniowe zastępowanie cukru glikozydami stewiolowymi w napojach i deserach. Można też zaparzyć liście stewii jak herbatę ziołową, choć ich smak jest dość specyficzny. Ocena bezpieczeństwa EFSA i dopuszczalne dzienne spożycie dotyczą jednak oczyszczonych glikozydów stewiolowych, a nie dowolnej ilości liści. Według dokumentu opublikowanego przez Komisję Europejską w 2023 roku niezagęszczony napar z liści stewii, przygotowany wyłącznie z wodą, nie jest nową żywnością, jeśli pije się go jako herbatę, napar ziołowy lub owocowy albo jeśli jest podstawą bezalkoholowego napoju smakowego, np. mrożonej herbaty. Desery i wypieki nie są w tym dokumencie wymienione. Kto nie ma czasu na samodzielne gotowanie, może zamówić gotowe posiłki z dostawą. Fit Apetit dowozi je także poza Warszawą. Sprawdź na przykład, jak wygląda dieta pudełkowa w Białej Podlaskiej.
Ważne, by zwracać uwagę na stężenie produktu. Niektóre proszki ze stewią są kilkadziesiąt razy słodsze od cukru, więc łatwo przesłodzić danie i nadać mu gorzkawy posmak. Część osób łączy stewię z niewielką ilością miodu czy ksylitolu, żeby zbalansować smak. Taki dodatek trzeba jednak doliczyć do wartości energetycznej i ilości węglowodanów.
Stewia jest więc dobrym wyborem dla osób, które chcą zachować słodki smak przy mniejszej kaloryczności i bez gwałtownych skoków cukru we krwi. W cateringu dietetycznym może zastąpić tradycyjny cukier w śniadaniach, deserach czy napojach. Oczyszczone glikozydy stewiolowe praktycznie nie dostarczają kalorii, a ponieważ są wielokrotnie słodsze od cukru, wystarczy ich niewielka ilość. Gotowy słodzik ze stewią może jednak zawierać inne składniki, np. dekstrozę, dlatego warto sprawdzić jego skład.
Bibliografia do artykułu: „Czy warto zastąpić cukier stewią w cateringu dietetycznym?”
-
Carakostas, M.C., Curry, L.L., Boileau, A.C., Brusick, D.J. (2008). Overview: The history, technical function and safety of rebaudioside A, a naturally occurring steviol glycoside, for use in food and beverages. Food and Chemical Toxicology, 46(Suppl. 7), S1–S10. DOI: 10.1016/j.fct.2008.05.003.
Praca otwiera suplement czasopisma poświęcony rebaudiozydowi A, jednemu z glikozydów stewiolowych otrzymywanych ze stewii (Stevia rebaudiana). Autorzy podsumowują badania toksyczności i metabolizmu oraz badania kliniczne, w których oczyszczony rebaudiozyd A nie wpływał na ciśnienie krwi ani na gospodarkę glukozą. Na tej podstawie uznają go za bezpieczny słodzik w przewidzianych warunkach stosowania. W chwili publikacji pierwszy autor pracował w dziale ds. naukowych i regulacyjnych firmy The Coca-Cola Company. -
Kowalska-Bąbik, J. (2025). Słodziki – co warto o nich wiedzieć? Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ), 20.06.2025. https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/slodziki-co-warto-o-nich-wiedziec/ (odczyt 21.10.2026).
Artykuł opisuje słodkość glikozydów stewiolowych i liści stewii w porównaniu z cukrem, wpływ słodzików na poziom glukozy i insuliny, stanowisko Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego oraz przeczyszczające działanie polioli w dużych ilościach. -
Narodowy Fundusz Zdrowia, Departament Analiz i Strategii (2019). Cukier, otyłość – konsekwencje. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/prezentacja-raportu-cukier-otylosc-konsekwencje,7296.html (odczyt 21.10.2026).
Raport podaje, jak w latach 2008–2017 zmieniło się spożycie cukru w Polsce, z podziałem na cukier kupowany bezpośrednio i cukier zawarty w gotowych produktach. -
World Health Organization (2015). Guideline: sugars intake for adults and children. Genewa, WHO. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/149782/9789241549028_eng.pdf (odczyt 21.10.2026).
Wytyczne zalecają ograniczenie cukrów wolnych do mniej niż 10% energii z diety, z warunkowym zaleceniem dalszego obniżenia do mniej niż 5%, i definiują cukry wolne. -
World Health Organization (2023). Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline. Genewa, WHO. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/367660/9789240073616-eng.pdf (odczyt 21.10.2026).
Wytyczne zawierają warunkowe zalecenie, by słodzików bezcukrowych (wśród nich stewii i jej pochodnych) nie stosować w celu kontroli masy ciała ani zmniejszenia ryzyka chorób niezakaźnych. Wytyczne nie obejmują leczenia osób z cukrzycą, nie zmieniają dopuszczalnych poziomów spożycia i nie zaliczają polioli do słodzików bezcukrowych. -
EFSA Panel on Food Additives and Flavourings (FAF) (2024). Scientific opinion on the extension of the authorisation of use of the food additive steviol glycosides (E 960a–d) and the modification of the acceptable daily intake (ADI) for steviol. EFSA Journal, 22(11), e9045. DOI: 10.2903/j.efsa.2024.9045.
Panel EFSA ocenił wniosek o podniesienie dopuszczalnego dziennego spożycia glikozydów stewiolowych i uznał, że nie ma wystarczających podstaw, by zmienić obecną wartość 4 mg na kilogram masy ciała na dobę w przeliczeniu na stewiol. -
Bundgaard Anker, C.C., Rafiq, S., Jeppesen, P.B. (2019). Effect of Steviol Glycosides on Human Health with Emphasis on Type 2 Diabetic Biomarkers: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrients, 11(9), 1965. DOI: 10.3390/nu11091965.
Metaanaliza dziewięciu badań z randomizacją (462 uczestników) nie wykazała istotnego wpływu glikozydów stewiolowych na BMI, glukozę na czczo, lipidy ani hemoglobinę glikowaną. Autorzy wskazują potrzebę dalszych badań.