Dieta przy cukrzycy – co wolno jeść, a czego nie?

cukrzyca2028229 Dieta przy cukrzycy – co wolno jeść, a czego nie?

Dieta przy cukrzycy opiera się na zasadach zdrowego żywienia, kontroli ilości węglowodanów w posiłkach i ograniczeniu cukrów prostych do minimum. Według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego węglowodany powinny dostarczać około 45% energii, głównie z pełnoziarnistych produktów o niskim indeksie glikemicznym. Szczegóły diety ustala się indywidualnie.

Dieta cukrzycowa nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza. W cukrzycy typu 1 podstawą leczenia jest insulina, a w cukrzycy typu 2 zmiana stylu życia, często razem z lekami. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) podkreśla w zaleceniach na 2026 rok, że nie ma jednej diety odpowiedniej dla wszystkich osób z cukrzycą, a proporcje składników odżywczych ustala się z uwzględnieniem wieku, aktywności fizycznej, powikłań i chorób współistniejących.

Poniżej opisujemy rodzaje cukrzycy i jej objawy, zasady diety oraz produkty, które warto wybierać, i te, które lepiej ograniczać. Tabelę produktów przygotowaliśmy na podstawie zaleceń Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ).

Cukrzyca – popularna choroba cywilizacyjna

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, w których stężenie glukozy we krwi jest za wysokie (hiperglikemia), bo trzustka wydziela za mało insuliny, organizm nie potrafi jej prawidłowo wykorzystać albo występują oba te zaburzenia. Enzymy trawienne rozkładają węglowodany złożone z pożywienia do cukrów prostych, przede wszystkim do glukozy, która jest dla organizmu podstawowym źródłem energii. Jej stężenie we krwi reguluje insulina, hormon wytwarzany w trzustce. Gdy insuliny brakuje albo tkanki słabo na nią reagują (insulinooporność), glukoza zostaje we krwi. Według PTD przewlekła hiperglikemia z czasem uszkadza różne narządy, zwłaszcza oczy, nerki, nerwy, serce i naczynia krwionośne. Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie choroby. Jako cele leczenia dietetycznego PTD wymienia stężenie glukozy bliskie normy, optymalne stężenie lipidów i wartości ciśnienia tętniczego oraz pożądaną masę ciała. Dieta cukrzycowa służy tym celom razem z leczeniem i aktywnością fizyczną.

Klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), na której opierają się zalecenia PTD, wyróżnia cukrzycę typu 1, cukrzycę typu 2, inne specyficzne typy cukrzycy oraz hiperglikemię po raz pierwszy rozpoznaną w ciąży. Najczęściej spotykane postacie to:

  1. Cukrzyca typu 1 – wynika z autoimmunologicznego niszczenia komórek beta trzustki, co zwykle prowadzi do bezwzględnego niedoboru insuliny. WHO podaje, że dawniej nazywano ją cukrzycą młodzieńczą lub dziecięcą, a jej przyczyna i sposoby zapobiegania nie są znane. Objawy mogą pojawić się nagle, dlatego przy ich wystąpieniu trzeba szybko zgłosić się do lekarza. Osoby z cukrzycą typu 1 muszą codziennie przyjmować insulinę – w zastrzykach albo z osobistej pompy insulinowej. Cukrzycy typu 1 nie leczy się samą dietą, ale sposób żywienia ma duże znaczenie, bo dawkę insuliny do posiłku dobiera się m.in. do ilości węglowodanów w posiłku. Według PTD dieta cukrzycowa typu 1 wymaga nauki rozpoznawania i szacowania węglowodanów w posiłku, np. w wymiennikach węglowodanowych (WW), unikania węglowodanów łatwo przyswajalnych i przestrzegania zasad zbilansowanej diety. Gdy insuliny brakuje, organizm wytwarza dużo ciał ketonowych i może dojść do cukrzycowej kwasicy ketonowej. To ostre powikłanie, które wymaga pilnego leczenia.
  2. Cukrzyca typu 2 – według WHO choruje na nią ponad 95% osób z cukrzycą. PTD opisuje ją jako postępującą utratę zdolności trzustki do prawidłowego wydzielania insuliny, której towarzyszy insulinooporność. Do jej rozwoju przyczyniają się m.in. nadwaga, mała aktywność fizyczna i czynniki genetyczne. Kiedyś uważano ją za chorobę dorosłych, ale WHO zwraca uwagę, że coraz częściej występuje także u dzieci. Objawy są zwykle łagodne i przez lata mogą pozostać niezauważone, dlatego chorobę często wykrywa się dopiero po kilku latach, gdy pojawiły się już powikłania. PTD zaleca badanie w kierunku cukrzycy co 3 lata u każdej osoby po 45. roku życia, a co roku, niezależnie od wieku, u osób z co najmniej jednym czynnikiem ryzyka, np. nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą u rodziców lub rodzeństwa albo przebytą cukrzycą ciążową. Podstawą leczenia jest zmiana stylu życia, w tym dieta w cukrzycy typu 2 i regularna aktywność fizyczna, które pomagają osiągnąć i utrzymać prawidłową masę ciała.
  3. Cukrzyca ciążowa – to hiperglikemia po raz pierwszy rozpoznana w ciąży. Cukrzycy ciążowej nie nazywa się cukrzycą typu 3. Takiego określenia nie ma w klasyfikacji WHO, na której opierają się zalecenia PTD. Według WHO cukrzycę ciążową wykrywa się w badaniach przesiewowych w czasie ciąży, a nie na podstawie objawów. PTD zaleca diagnostykę zaburzeń tolerancji glukozy u wszystkich kobiet w ciąży, u których wcześniej nie rozpoznano cukrzycy. Kobiety z cukrzycą ciążową mają większe ryzyko powikłań w czasie ciąży i porodu, a w przyszłości one i być może ich dzieci są bardziej narażone na cukrzycę typu 2. Zasady żywienia w ciąży z cukrzycą PTD omawia w osobnym rozdziale zaleceń, a w praktyce ustala je zespół prowadzący ciążę. Według PTD u wielu kobiet z cukrzycą ciążową zmiana sposobu żywienia i aktywność fizyczna wystarczają do dobrej kontroli glikemii, a gdy cele leczenia nie są osiągane, lekarz włącza insulinę. Po porodzie stężenie glukozy u większości kobiet wraca do normy, ale PTD zaleca wykonanie doustnego testu obciążenia glukozą (OGTT) 6–12 tygodni po porodzie, a potem badanie przesiewowe raz w roku.
Kostki cukru i napis DIABETES na niebieskim tle

Objawy występujące w przypadku cukrzycy

Według WHO objawy cukrzycy mogą pojawić się nagle, a w cukrzycy typu 2 bywają łagodne i przez lata pozostają niezauważone. O objawach cukrzycy typu 3 trudno mówić, bo taki typ nie występuje w klasyfikacji. Cukrzycę ciążową wykrywa się w badaniach, nie po objawach. Chorobę pomagają wykryć regularne badania stężenia glukozy we krwi. Według PTD cukrzycę rozpoznaje się m.in. wtedy, gdy glikemia na czczo w dwóch pomiarach wynosi co najmniej 126 mg/dl (7,0 mmol/l), gdy u osoby z objawami glikemia przygodna wynosi co najmniej 200 mg/dl (11,1 mmol/l) albo gdy hemoglobina glikowana (HbA1c) wynosi co najmniej 6,5%. Do rozpoznania potrzebne jest badanie krwi żylnej w laboratorium. Wynik z glukometru nie wystarcza.

Z czasem cukrzyca może uszkodzić naczynia krwionośne serca, oczu i nerek oraz nerwy. WHO podaje, że zwiększa ryzyko zawału serca, udaru mózgu i niewydolności nerek, a uszkodzenie naczyń w oczach może prowadzić do trwałej utraty wzroku. Uszkodzenie nerwów i słabe ukrwienie stóp sprzyjają owrzodzeniom, które mogą zakończyć się amputacją. Według PTD na możliwość cukrzycy wskazują następujące objawy hiperglikemii:

  • częste oddawanie dużych ilości moczu (wielomocz),
  • wzmożone pragnienie,
  • niezamierzona utrata masy ciała,
  • osłabienie i wzmożona senność,
  • zmiany ropne na skórze,
  • stany zapalne narządów moczowo-płciowych.

WHO wymienia też niewyraźne widzenie i zmęczenie.

Glukometr, strzykawki do insuliny, fiolka, centymetr krawiecki, butelka wody i jabłko

Gdy cukrzyca typu 1 nie została jeszcze rozpoznana albo leczenie insuliną zostało przerwane, może dojść do cukrzycowej kwasicy ketonowej. PTD wymienia wśród jej przyczyn m.in. zbyt późne rozpoznanie cukrzycy typu 1, przerwanie lub błędy insulinoterapii, nadużywanie alkoholu i ostre infekcje. Typowe są wtedy wielomocz, silne pragnienie, utrata masy ciała, nudności, wymioty, bóle brzucha, osłabienie i zaburzenia świadomości. Przy takich objawach trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem, a przy zaburzeniach świadomości od razu wezwać pogotowie ratunkowe. Nie warto lekceważyć pierwszych sygnałów choroby. Po rozpoznaniu dobrze wiedzieć, co jeść przy cukrzycy, żeby razem z leczeniem utrzymywać glikemię w zalecanym zakresie.

Jak powinna wyglądać dieta dla cukrzyka?

Zmiana nawyków żywieniowych jest niezbędnym elementem leczenia każdego typu cukrzycy, a dobrze ułożona dieta dla cukrzyka nie musi być nudna ani niesmaczna. Według PTD nie ma diety uniwersalnej dla wszystkich osób z cukrzycą. Można korzystać z różnych modeli żywienia, np. diety śródziemnomorskiej, diety DASH, diety fleksitariańskiej czy diet roślinnych. Łączy je duża ilość warzyw nieskrobiowych, jak najmniej cukrów dodanych i rafinowanych zbóż oraz przewaga żywności mało przetworzonej. Osoby z cukrzycą powinny przestrzegać zasad prawidłowego żywienia zalecanych osobom zdrowym. Poza tym powinny kontrolować wielkość porcji i ilość węglowodanów w całej diecie i w poszczególnych posiłkach, ograniczać węglowodany łatwo przyswajalne, jeść regularnie, także śniadanie, i nie spieszyć się przy jedzeniu. Według WHO cukrzyca dietą, aktywnością fizyczną, lekami i regularnymi badaniami daje się leczyć, a jej powikłaniom można zapobiec albo je opóźnić.

Jednym z priorytetów, niezależnie od typu cukrzycy, jest utrzymanie prawidłowej masy ciała. Osobom z cukrzycą typu 2 i nadwagą lub otyłością PTD zaleca powolną, ale systematyczną redukcję masy ciała, z deficytem energii ustalonym indywidualnie, bo mniejsza masa ciała poprawia kontrolę glikemii. Tempo i zakres redukcji ustala się z lekarzem prowadzącym. PTD nie zaleca natomiast długotrwałego stosowania diet o znacznie obniżonej ilości węglowodanów ani głodówek. O diecie bardzo niskowęglowodanowej przy cukrzycy piszemy we wpisie o tym, czy dieta keto dla cukrzyka ma sens.

Dla proporcji składników odżywczych, na których opiera się dieta cukrzycowa, zalecenia PTD na 2026 rok podają następujące wartości orientacyjne:

  • węglowodany – około 45% energii; jeśli pochodzą z produktów o niskim indeksie glikemicznym i z dużą ilością błonnika, ich udział może być większy, nawet do 60%, a osobom o małej aktywności fizycznej, której nie da się zwiększyć, można czasowo zalecić mniej, 25–44% energii,
  • błonnik pokarmowy – co najmniej 25 g dziennie albo 15 g na każde 1000 kcal diety,
  • tłuszcze – 25–40% energii, tak jak u osób bez cukrzycy, w tym tłuszcze nasycone poniżej 10% energii,
  • białko – u większości osób 15–20% energii (około 1–1,5 g na kilogram masy ciała na dobę), podobnie jak w populacji ogólnej; przy przewlekłej chorobie nerek około 0,8–1 g na kilogram masy ciała na dobę.

Węglowodany najsilniej wpływają na stężenie glukozy po posiłku. Dlatego dieta cukrzycowa zakłada, że ich głównym źródłem są pełnoziarniste produkty zbożowe, zwłaszcza o niskim indeksie glikemicznym (IG poniżej 55). Cukry proste trzeba ograniczyć do minimum, podobnie jak cukry dodane i wolne, czyli cukier, słodycze, miód, soki i napoje owocowe. PTD nie zaleca fruktozy jako zamiennika cukru, a substancje słodzące pozwala spożywać z umiarem, w ilościach nieprzekraczających zaleceń producenta. Osobom, które przyjmują stałe dawki insuliny, Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA) zaleca jedzenie podobnej ilości węglowodanów o podobnych porach, bo poprawia to glikemię i zmniejsza ryzyko hipoglikemii.

Na glikemię po posiłku wpływa też kolejność jedzenia. Według PTD korzystnie jest zjeść warzywa i produkty białkowe, np. mięso lub ryby, przed produktami skrobiowymi. NCEŻ dodaje, że wolniejszemu wzrostowi glukozy po posiłku sprzyjają unikanie rozgotowywania i rozdrabniania potraw, a także chłodzenie ugotowanej kaszy, ryżu i ziemniaków, w których powstaje wtedy skrobia oporna. Pomaga również jedzenie powoli i w spokoju.

Tłuszcze powinny pochodzić głównie z roślin, z wyjątkiem tłuszczu palmowego i kokosowego, a izomery trans kwasów tłuszczowych, zwłaszcza z żywności przetworzonej, trzeba maksymalnie ograniczyć. Żeby obniżyć stężenie cholesterolu LDL, PTD zaleca zmniejszenie udziału tłuszczów nasyconych w diecie i zastąpienie ich węglowodanami o niskim IG lub tłuszczami jednonienasyconymi.

Suplementacja witamin i składników mineralnych u osób, u których nie stwierdza się ich niedoborów, według PTD jest niewskazana. Wyjątki to m.in. witamina D3, którą osoby z cukrzycą przyjmują zgodnie z zaleceniami dla populacji ogólnej, oraz witamina B12 u osób długotrwale leczonych metforminą, u których potwierdzono jej niedobór. Kobietom planującym ciążę PTD zaleca także kwas foliowy (400 µg dziennie przez co najmniej 12 tygodni przed zajściem w ciążę i do 12. tygodnia ciąży). Według PTD preparat wielowitaminowy może być potrzebny osobom starszym, wegetarianom, weganom i osobom na dietach bardzo niskokalorycznych. Pozostałe witaminy i składniki mineralne uzupełnia się wtedy, gdy badania wykażą niedobór.

Talerz z warzywami i owocami, stetoskop, glukometr z wynikiem 90 mg/dl i nakłuwacz

Cukrzyca – czego nie powinny jeść osoby chore?

Czego nie wolno jeść przy cukrzycy – to jedno z pierwszych pytań po rozpoznaniu choroby. Lista zakazów, jakie wprowadza dieta cukrzycowa, jest krótsza, niż wiele osób się spodziewa. PTD zaleca, by o konieczności ograniczenia lub wykluczenia produktów mówić pacjentom tylko w sytuacjach uzasadnionych dowodami naukowymi, a dietę komponować z szerokiego wyboru produktów. Najwięcej uwagi wymagają cukry proste i cukry dodane, czyli cukier, słodycze i wyroby cukiernicze, słodzone napoje, a także soki i miód. NCEŻ zaleca też ograniczać jasne pieczywo i produkty z oczyszczonej mąki, drobne kasze, biały ryż, jasne makarony, płatki śniadaniowe z cukrem, tłuste mięso i wędliny, pełnotłusty nabiał oraz masło.

Czego nie powinien jeść cukrzyk poza tym? PTD nie zaleca osobom z cukrzycą picia alkoholu, bo nie ma jego bezpiecznej dawki. Alkohol hamuje uwalnianie glukozy z wątroby, dlatego, zwłaszcza wypity bez przekąski, może sprzyjać hipoglikemii. Ilość soli ze wszystkich źródeł, czyli z produktów i z solenia potraw, nie powinna przekraczać 5 g dziennie. Słodzone napoje NCEŻ radzi zastępować płynami bez dodatku cukru, przede wszystkim wodą, a także lekkimi naparami z herbat i ziół.

Jakie owoce można jeść przy cukrzycy? Według NCEŻ wszystkie świeże i mrożone, ale w mniejszej ilości niż warzywa, bo zawierają więcej cukrów prostych. Warzywa i owoce powinny zajmować około połowy talerza w głównych posiłkach, łącznie co najmniej 400 g dziennie, w proporcji ¾ warzyw i ¼ owoców. NCEŻ szczególnie poleca owoce jagodowe, np. jagody, maliny i truskawki, i podkreśla, że nie trzeba eliminować z diety banana, mango ani melona. Owoce warto łączyć z produktami, które dostarczają białka lub tłuszczu, np. z jogurtem naturalnym i garścią orzechów, bo białko i tłuszcz opóźniają opróżnianie żołądka. Lepiej natomiast ograniczać owoce kandyzowane i w syropach, a suszone jeść w umiarkowanych ilościach.

Co mogą jeść cukrzycy, a co lepiej ograniczać, pokazuje tabela przygotowana na podstawie zaleceń NCEŻ dla osób z cukrzycą typu 2.

Grupa produktów Zalecane Niezalecane
Warzywa wszystkie świeże i mrożone warzywa z tłustymi sosami i zasmażkami
Owoce wszystkie świeże i mrożone, suszone w umiarkowanych ilościach owoce kandyzowane i w syropach
Produkty zbożowe mąka z pełnego przemiału, pieczywo pełnoziarniste i graham, naturalne płatki owsiane, jęczmienne, orkiszowe i żytnie, otręby, kasza gryczana i pęczak, bulgur, komosa ryżowa, ryż brązowy, dziki i czerwony, makaron pełnoziarnisty mąka oczyszczona, jasne pieczywo i pieczywo cukiernicze, płatki śniadaniowe z cukrem, kuskus, kasza manna i kukurydziana, biały ryż, jasne makarony
Ziemniaki gotowane, pieczone z tłustymi sosami, zasmażką, śmietaną lub masłem, smażone, frytki, chipsy, placki ziemniaczane smażone na tłuszczu
Mleko i produkty mleczne mleko do 2% tłuszczu, naturalne produkty fermentowane do 3% tłuszczu (jogurt, kefir, maślanka, skyr, zsiadłe mleko), chude i półtłuste twarogi, mozzarella light pełnotłuste mleko, mleko skondensowane, śmietana, jogurty owocowe z cukrem, desery mleczne, sery pełnotłuste, topione i pleśniowe, mascarpone
Mięso i przetwory mięsne chude mięso bez skóry (cielęcina, kurczak, indyk, królik), chuda wołowina i wieprzowina w umiarkowanych ilościach, chude wędliny tłuste mięso, tłuste wędliny, konserwy mięsne, pasztety, parówki, kabanosy, kiełbasy
Ryby chude i tłuste ryby morskie i słodkowodne, ryby w olejach roślinnych, ryby wędzone w umiarkowanych ilościach konserwy rybne
Jaja gotowane, w koszulce, jajecznica i omlet bez tłuszczu lub na niewielkiej jego ilości jaja smażone na dużej ilości tłuszczu, jajka z majonezem
Tłuszcze oliwa, olej rzepakowy i lniany, miękkie margaryny masło, smalec, słonina, łój, twarde margaryny, olej palmowy i kokosowy, majonez

Dieta cukrzycowa tabelą produktów się nie kończy. NCEŻ przypomina, że liczy się cały sposób żywienia, kompozycja posiłków i jakość produktów, a z zaleceń warto korzystać jak ze wskazówek do zmiany nawyków. Przy tym wszystkim cukrzyca nie musi odbierać przyjemności z jedzenia. PTD zwraca uwagę, że posiłki są ważnym elementem komfortu życia osób z cukrzycą, dlatego zalecenia powinny zostawiać szeroki wybór produktów. Ważne są regularne badania i wizyty kontrolne. Jeśli choroba obciąża także psychicznie, warto poprosić o wsparcie psychologa, które według PTD jest częścią opieki nad osobą z cukrzycą.

Zmianę sposobu żywienia przy cukrzycy omów najpierw z lekarzem prowadzącym. Gdy brakuje czasu na codzienne gotowanie, możesz zamówić gotowe posiłki z dostawą. Zamawiasz od jednego dnia, a zestaw na niedzielę dostarczamy w sobotę. Pytania o skład dań możesz wysłać na adres dietetyk@fitapetit.com.pl, a w sprawach zamówienia i dostawy pomoże Biuro Obsługi Klienta pod numerem 607 07 90 40.

Źródła


Autor – zespół dietetyków Fit Apetit

Skorzystaj z oferty Fit Apetit

Czytaj więcej:

Potrzebujesz pomocy w wyborze konkretnej diety lub zestawu dań?

Skontaktuj się z naszym zespołem dietetyków, który pomoże Ci wybrać odpowiednią dietę.

Dobierz dietę z kalkulatorem

Jesteśmy od pon. do pt. w godz.: 8:00 – 17:00.

Potrzebujesz pomocy w wyborze konkretnej diety lub zestawu dań?

Zobacz także

Aplikacja FitChoice

- narzędzie Twojej diety pudełkowej

Pobierz aplikację FitChoice

Możliwość samodzielnego wyboru dań

Możliwość oceniania posiłków

Funkcja zaproś znajomych z kodem rabatowym

Zmiany adresów i terminów dostaw