Zdrowo i smacznie można jeść na co dzień, gdy smak potraw budują zioła, przyprawy, czosnek, sok z cytryny, sezonowe warzywa i sposób przygotowania, bez nadmiaru soli, cukru i tłuszczu. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dorosłym jeść mniej niż 5 g soli dziennie, a Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej podaje 5 g jako maksymalne dzienne spożycie, łącznie z solą w produktach. Obie instytucje polecają zioła i przyprawy zamiast dosalania. Takie nawyki łatwiej utrzymać, gdy wprowadza się je stopniowo, jeden po drugim.
Ograniczenie soli nie musi oznaczać rezygnacji ze smaku, bo według NCEŻ zioła poprawiają smak potraw i mogą zastąpić sól kuchenną.
Pokazujemy, czym zastąpić sól, w jakich produktach jest jej dużo, jak osłodzić potrawy bez dodawania cukru, które sposoby przygotowania wymagają mało tłuszczu i jak korzystać z sezonowych warzyw oraz planować zakupy, żeby te nawyki utrzymać.
|
Jakie zasady pomagają jeść zdrowo i smacznie?
Zdrowo i smacznie łatwiej jeść, gdy podstawy zdrowego żywienia łączy się z dbałością o smak potraw. Talerz Zdrowego Żywienia NCEŻ pokazuje proporcje produktów na talerzu, dzięki czemu łatwiej zrozumieć, czego jeść więcej, a czego mniej, bez liczenia kalorii i ważenia porcji.
Proporcje produktów na talerzu, liczbę posiłków i ilość wody opisujemy w poradniku o tym, jak zacząć się zdrowo odżywiać w 10 prostych krokach. Tutaj skupiamy się na tym, jak budować smak potraw i jak utrzymać nowe nawyki na co dzień.
Naszym zdaniem warto zacząć od smaku, bo zdrowe potrawy, które nie smakują, trudno jeść codziennie.
Czym zastąpić sól, żeby potrawy nadal miały smak?
Smak potraw bez dosalania dają zioła, przyprawy, czosnek, czarny pieprz, chili oraz sok z cytryny albo ocet. Według WHO, NCEŻ i brytyjskiej publicznej służby zdrowia NHS zioła i przyprawy warto stosować zamiast soli, a NCEŻ zalicza sok z cytryny i octy spożywcze do przypraw.
NHS radzi też najpierw spróbować potrawy, a dopiero potem ewentualnie ją dosolić. Według NCEŻ znaczenie ma moment, w którym przyprawę dodaje się do potrawy.
| Rodzaj przyprawy | Przykład | Kiedy dodać |
|---|---|---|
| świeże zioła | tymianek, bazylia | zwykle tuż po ugotowaniu |
| przyprawy mielone | pieprz | pod koniec gotowania |
| twarde części roślin | kłącze imbiru | na początku gotowania |
Żeby wydobyć z przypraw więcej smaku i aromatu, można je uprażyć na patelni, a potem pokruszyć albo zmielić. NCEŻ przypomina też o umiarze, bo nadmiar przypraw może popsuć smak potrawy, a niektóre z nich, na przykład pieprz, cynamon czy gałka muszkatołowa, w nadmiarze mogą szkodzić.
Jeśli w kuchni brakuje pomysłów na zioła, dobrym początkiem jest koperek, a o tym, jak wykorzystać koper w potrawach, piszemy osobno.
W naszej ocenie najprościej zacząć od jednego kwaśnego dodatku i jednego zioła do potraw, które zwykle się dosala.
W jakich produktach jest dużo soli i jak ją ograniczać?
Żeby jeść zdrowo, dorosły według WHO powinien spożywać mniej niż 5 g soli dziennie, a według NCEŻ maksymalnie 5 g, łącznie z solą w produktach. Dużo soli zawierają pieczywo, wędliny, sery, słone przekąski, dania gotowe i sosy, a WHO radzi wybierać produkty z mniejszą zawartością soli.
Na etykiecie większości żywności w opakowaniach zawartość soli jest obowiązkową częścią informacji o wartości odżywczej, a według rozporządzenia UE nr 1169/2011 oblicza się ją jako zawartość sodu pomnożoną przez 2,5. Według WHO 1 g soli odpowiada 400 mg sodu, a o tym, czym jest sód w diecie, piszemy w osobnym tekście.
NCEŻ radzi czytać etykiety mieszanek przyprawowych, bo niektóre poza przyprawami zawierają dużo soli i wzmacniaczy smaku, a jak czytać etykiety żywności przetworzonej, wyjaśniamy w innym poradniku.
WHO proponuje kilka prostych sposobów ograniczania soli w domu:
- gotować z niewielką ilością soli albo bez niej,
- zabrać solniczkę ze stołu,
- ograniczać gotowe sosy, dressingi i produkty instant.
Dorosłym, którzy używają soli kuchennej, WHO warunkowo sugeruje zastępowanie jej zamiennikiem o obniżonej zawartości sodu, zawierającym potas. Zalecenie nie obejmuje dzieci, kobiet w ciąży ani osób z chorobami nerek lub innymi okolicznościami utrudniającymi wydalanie potasu, na przykład przyjmowaniem leków moczopędnych oszczędzających potas albo suplementów potasu. WHO zaznacza też, że zamiennika soli z potasem nie należy używać w domu, w którym mieszka osoba z chorobą nerek albo z dużym ryzykiem hiperkaliemii, czyli zbyt wysokiego poziomu potasu we krwi. Jeśli ktoś z domowników jest zagrożony hiperkaliemią, zamiennika nie należy używać do przygotowania posiłku, który ta osoba zje.
Według NCEŻ osoby z rozpoznanymi chorobami wymagają indywidualnych zaleceń żywieniowych, dlatego przy chorobie przewlekłej sposób ograniczania soli i ewentualny zamiennik radzimy ustalić z lekarzem.
Jak osłodzić potrawy bez dodawania cukru?
Słodki smak bez dodawania cukru dają owoce świeże i suszone, a w deserach cukier według NCEŻ można zastąpić cynamonem albo wanilią. WHO zaleca, żeby cukry wolne dawały mniej niż 10% energii, a według EFSA spożycie cukrów dodanych i wolnych powinno być możliwie niskie w ramach diety pokrywającej potrzeby żywieniowe.
Do cukrów wolnych WHO zalicza cukry dodane przez producenta, kucharza albo konsumenta oraz cukry naturalnie obecne w miodzie, syropach i sokach owocowych.
Według NCEŻ w przyzwyczajeniu się do smaku mniej słodkiego może pomóc wprowadzanie zmian stopniowo, małymi krokami. Przykładem takiej zmiany jest jogurt naturalny ze świeżymi owocami i cynamonem zamiast słodzonego deseru.
Radzimy zmniejszać ilość cukru w herbacie i kawie stopniowo, na przykład z dwóch łyżeczek do jednej.
Jak gotować zdrowo i smacznie bez dużej ilości tłuszczu?
Bez dużej ilości tłuszczu można gotować w wodzie i na parze, dusić, piec oraz grillować. WHO radzi gotować na parze albo w wodzie zamiast smażyć, a NCEŻ poleca te techniki przy rybach, żeby nie dodawać do potrawy dużo tłuszczu.
Więcej o tym, jak przygotować warzywa na parze, piszemy w tekście o gotowaniu warzyw na parze.
Według NCEŻ tłuszcze zwierzęce warto zastępować olejami roślinnymi. WHO radzi używać zamiast masła i smalcu olejów bogatych w tłuszcze wielonienasycone, na przykład rzepakowego.
Naszym zdaniem pieczone i duszone warzywa najlepiej smakują z ziołami i czosnkiem, bez gotowych mieszanek z solą.
Dlaczego warto gotować z sezonowych warzyw i owoców?
Sezonowe warzywa i owoce warto wybierać dla smaku, bo według NCEŻ w naturalnym okresie występowania mają najwyższe walory smakowe i zapachowe. WHO uznaje za dobry wybór również mrożone warzywa i owoce, jeśli nie mają dodatku cukru ani nadmiaru soli.
Według NCEŻ truskawki czy wiśnie poza sezonem mają bardzo wysoką cenę i często niższą jakość, a mrożonki mogą być podstawą szybkich dań jednogarnkowych i zup.
Prosty plan może wyglądać tak, że wybiera się ulubione warzywa sezonowe, a zimą sięga po mrożonki, jak w przykładzie z poradnika NCEŻ o zmianie nawyków.
W naszej ocenie zmiana warzyw wraz z porą roku to najprostszy sposób, żeby codzienne posiłki się nie nudziły.
Jak zaplanować posiłki, żeby zdrowe nawyki zostały na dłużej?
Zdrowe nawyki łatwiej utrzymać, gdy posiłki i zakupy są zaplanowane, bo według NCEŻ planowanie wprowadza porządek i pomaga zaoszczędzić czas i pieniądze. NCEŻ radzi przygotować listę zakupów po sprawdzeniu szafek, lodówki i zamrażarki oraz zmieniać jeden nawyk naraz, metodą małych kroków.
Pomagają w tym także inne proste nawyki z poradników NCEŻ:
- gotowanie posiłków na kilka dni i mrożenie części potraw, na przykład zup,
- przechowywanie świeżych ziół w lodówce, owiniętych wilgotnym ręcznikiem papierowym, albo hodowanie ich w doniczkach,
- unikanie zakupów na głodzie.
Naszym zdaniem na początek wystarczy jedna zmiana, na przykład zioła w miejscu solniczki na stole.
Najczęstsze pytania o zdrowe i smaczne jedzenie
Jak jeść zdrowo i smacznie?
Najprościej zastąpić część soli ziołami, przyprawami, czosnkiem i sokiem z cytryny, słodzić owocami, w deserach zastępować cukier cynamonem albo wanilią, a potrawy piec, dusić lub gotować na parze. Według NCEŻ warto przy tym jeść więcej warzyw, owoców i pełnoziarnistych zbóż, a mniej produktów wysoko przetworzonych.
Czym zastąpić sól w potrawach?
Według WHO i NCEŻ sól warto zastępować ziołami i przyprawami. WHO warunkowo sugeruje dorosłym zastępowanie soli kuchennej zamiennikiem z potasem, ale nie dzieciom, kobietom w ciąży ani osobom z chorobami nerek lub innymi stanami utrudniającymi wydalanie potasu, na przykład przy lekach moczopędnych oszczędzających potas albo suplementach potasu. WHO zaznacza też, że zamiennika nie należy używać w domu, w którym mieszka osoba z chorobą nerek albo z dużym ryzykiem hiperkaliemii, czyli zbyt wysokiego poziomu potasu we krwi.
Jak jeść zdrowo, czego unikać?
Według Talerza Zdrowego Żywienia NCEŻ warto jeść mniej czerwonego mięsa, produktów wysoko przetworzonych, cukru, soli i tłuszczów nasyconych. WHO zaleca dorosłym spożywać mniej niż 5 g soli dziennie, a cukry wolne ograniczyć do mniej niż 10% energii.
Co jeść, żeby było tanio i zdrowo?
Według NCEŻ polskie sezonowe warzywa mają przystępniejszą cenę, a mrożonki mogą być podstawą szybkich zup i dań jednogarnkowych. NCEŻ podkreśla też, że planowanie posiłków pomaga zaoszczędzić czas i pieniądze.
Czy mrożone warzywa są zdrowe?
WHO uznaje mrożone i konserwowe warzywa oraz owoce za dobry wybór, jeśli nie mają dodatku cukru ani nadmiaru soli. W przykładzie NCEŻ dotyczącym zmiany nawyków mrożonki zastępują zimą warzywa sezonowe.
Źródła
Dostęp do pozostałych źródeł – 11 listopada 2026 r.
- WHO, Sodium reduction, fact sheet, 11 maja 2026.
- WHO, Healthy diet, fact sheet, 26 stycznia 2026.
- WHO, Use of lower-sodium salt substitutes. WHO guideline summary, 2025.
- EFSA, Added and free sugars should be as low as possible, 28 lutego 2022.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, Dz.U. UE L 304 z 22.11.2011.
- Rychlik E., Stoś K., Woźniak A., Mojska H. (red.), Normy żywienia dla populacji Polski, NIZP-PZH, 2024, dostęp 8 listopada 2026 r.
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej NIZP-PZH, Talerz zdrowego żywienia, 24 maja 2021, aktualizacja 13 sierpnia 2025.
- NCEŻ, Mirosław Jarosz, Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej dla osób dorosłych, 28 lutego 2018.
- NCEŻ, Ewa Rychlik, Sól – co trzeba o niej wiedzieć, 16 marca 2018.
- NCEŻ, Longina Kłosiewicz-Latoszek, Nadmierne spożycie soli, cukru i tłuszczu zagraża zdrowiu, 8 grudnia 2020.
- NCEŻ, Beata Dłużniewska, Przyprawy – skarbnica smaków, aromatów i składników prozdrowotnych, 4 grudnia 2024.
- NCEŻ, Anna Taraszewska, (Nie)słodki odwyk – jak odzwyczaić się od słodkiego smaku?, 12 lutego 2018.
- NCEŻ, Joanna Jaczewska-Schuetz, Sezonowe warzywa i owoce – lato, 12 sierpnia 2022.
- NCEŻ, Sylwia Pacyna-Szymańska, Zdrowa dieta na studencką kieszeń, 3 grudnia 2025.
- NCEŻ, Sylwia Pacyna-Szymańska, Dieta zero waste, 29 października 2026.
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Zmiana nawyków żywieniowych – od czego zacząć?, 4 kwietnia 2024.
- NCEŻ, Justyna Kowalska-Bąbik, Ryby w diecie – korzyści i zagrożenia, 24 listopada 2025.
- NHS, Salt in your diet, przegląd 17 kwietnia 2023.