Uzależnienie od jedzenia – czym jest, jak je rozpoznać, jak sobie z nim radzić?

Uzależnienie od jedzenia to potoczna nazwa utraty kontroli nad jedzeniem. Podczas napadu w krótkim czasie zjada się bardzo dużo, często bez głodu, a potem przychodzą wstyd i poczucie winy. To określenie nie oznacza odrębnej diagnozy. Gdy napady powtarzają się regularnie, specjalista może rozpoznać zaburzenie z napadami objadania się, które leczy się przede wszystkim psychoterapią.

Gdy słyszymy słowo „uzależnienie”, najczęściej myślimy o alkoholu, narkotykach, papierosach albo hazardzie. Rzadko przychodzi nam na myśl, że kontrolę można stracić nad czynnością niezbędną do życia. Kompulsywne objadanie się jest trudne do opanowania także dlatego, że jedzenia nie da się po prostu odstawić. Zaburzenia odżywiania można jednak skutecznie leczyć, a według amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego (NIMH) wczesne rozpoznanie i leczenie są ważne dla powrotu do zdrowia.

Poniżej wyjaśniamy, czym nałogowe objadanie się różni się od zwykłego podjadania, jakie skutki może mieć, jakie objawy powinny skłonić do rozmowy ze specjalistą, jak wygląda leczenie i gdzie w Polsce szukać pomocy.

Czym jest nałogowe objadanie się?

Jedzenie dostarcza energii i składników odżywczych, ale daje też przyjemność i towarzyszy spotkaniom. Samo jedzenie dla przyjemności nie oznacza zaburzenia, a paczka chipsów albo popcorn w kinie nie są jeszcze powodem do niepokoju. Problem pojawia się wtedy, gdy traci się kontrolę nad jedzeniem, a napady się powtarzają, czyli gdy zaczyna się kompulsywne objadanie się.

Uzależnienie od jedzenia to nie jest zwykłe podjadanie. Nie ma też nic wspólnego z zachciankami w ciąży czy przed miesiączką. Rozpoznaniem medycznym jest natomiast zaburzenie z napadami objadania się (ang. binge eating disorder, BED). Według NIMH osoba z tym zaburzeniem regularnie traci kontrolę nad jedzeniem i zjada niezwykle duże ilości pożywienia w krótkim czasie, na przykład w ciągu dwóch godzin. Amerykański Narodowy Instytut Cukrzycy, Chorób Układu Pokarmowego i Nerek (NIDDK) dodaje, że o takim zaburzeniu można myśleć, gdy napady zdarzają się regularnie, co najmniej raz w tygodniu przez 3 miesiące. Objadanie się często wiąże się z trudnymi emocjami, takimi jak stres, złość, smutek czy poczucie osamotnienia. Po napadzie osoba, która nazywa swój problem słowami nałóg jedzenia, zwykle czuje przykrość, wstyd lub poczucie winy.

Uzależnieni od jedzenia pod pewnymi względami przypominają osoby uzależnione od substancji. Gearhardt, White i Potenza (2011) wskazują, że zaburzenie z napadami objadania się ma wspólne cechy z zachowaniami nałogowymi, na przykład osłabioną kontrolę i jedzenie mimo jego szkodliwych skutków. Wstyd i rozczarowanie po napadzie mogą z kolei prowadzić z powrotem do jedzenia i do kolejnego napadu.

Czy „uzależnienie od jedzenia” to rozpoznanie medyczne? Nie. Adams i współautorzy (2019) zaznaczają, że nie zostało ono uznane w klasyfikacji DSM, a sam termin pasuje prawdopodobnie tylko do mniejszości osób, które się przejadają. W badaniach naukowych mierzy się je Skalą Uzależnienia od Jedzenia z Yale (Yale Food Addiction Scale, YFAS), opisaną po raz pierwszy w 2009 roku przez Gearhardt i współpracowników. To narzędzie badawcze, więc jego wynik nie zastępuje oceny lekarza.

Nałogowe objadanie się – jakie skutki może wywołać?

Choć nałogowe objadanie się bywa bagatelizowane, NIMH zalicza zaburzenia odżywiania do poważnych chorób, które szkodzą zdrowiu fizycznemu i psychicznemu, a w niektórych przypadkach zagrażają życiu. Leczenie uzależnienia od jedzenia warto więc zacząć jak najwcześniej.

Napady objadania się występują też w innych zaburzeniach odżywiania. Według NIMH osoba z bulimią po napadzie próbuje pozbyć się zjedzonego jedzenia, czyli wywołuje wymioty, przyjmuje środki przeczyszczające, głodzi się albo nadmiernie ćwiczy. Napady i przeczyszczanie mogą się zdarzać również w anoreksji.

NIMH wymienia skutki zdrowotne, które mogą się pojawić z czasem:

• przy zaburzeniu z napadami objadania się – otyłość, cukrzyca typu 2, choroby układu krążenia, zaburzenia snu oraz dolegliwości żołądkowo-jelitowe, na przykład refluks, wzdęcia i biegunka,
• przy bulimii – przewlekłe zapalenie i ból gardła, obrzęk ślinianek, uszkodzenie szkliwa i próchnica zębów, refluks, silne odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe,
• przy anoreksji – między innymi osteopenia lub osteoporoza, uszkodzenie serca i niewydolność wielu narządów. Anoreksja może być śmiertelna.

Osoby z zaburzeniami odżywiania są bardziej narażone na inne choroby psychiczne, najczęściej depresję, zaburzenia lękowe i uzależnienia od substancji, a także na samobójstwo (NIMH). Jeśli myślisz o zrobieniu sobie krzywdy, zadzwoń pod bezpłatny, całodobowy numer Centrum Wsparcia 800 70 2222, a w sytuacji zagrożenia życia pod numer alarmowy 112.

Uzależnienie od jedzenia – jak leczyć? Najpierw poznaj objawy

Jeśli podejrzewasz u siebie uzależnienie od jedzenia, porozmawiaj ze specjalistą, na przykład psychiatrą lub psychologiem, który oceni, czy to zaburzenie odżywiania. Pierwszą rozmowę możesz odbyć także z lekarzem rodzinnym. Alarmowe sygnały mogą zauważyć również bliscy. Według NIMH niepokój powinny wzbudzić:

• ciągłe myślenie o odchudzaniu, masie ciała lub sylwetce albo o kontrolowaniu tego, co się je,
• zjadanie niezwykle dużych ilości jedzenia w krótkim czasie, na przykład w ciągu dwóch godzin,
• szybkie jedzenie w czasie napadu,
• jedzenie mimo uczucia sytości albo bez głodu,
• jedzenie aż do nieprzyjemnego uczucia przepełnienia,
• jedzenie w samotności lub w ukryciu, ze wstydu,
• przykrość, wstyd lub poczucie winy po jedzeniu,
• częste odchudzanie się, czasem bez spadku masy ciała.

To sygnały ostrzegawcze, a nie kryteria do samodzielnego rozpoznania. Nie musisz najpierw ustalać diagnozy, żeby poprosić o pomoc.

Osoby, u których pojawia się kompulsywne objadanie się, często zdają sobie sprawę z problemu, ale trudno im się z nim zmierzyć, bo czują wstyd i boją się rozmowy o nim. Właśnie wtedy potrzebna jest terapia uzależnienia od jedzenia prowadzona przez specjalistę, najlepiej takiego, który ma doświadczenie w leczeniu zaburzeń odżywiania (NIDDK).

Uzależnienie od jedzenia – jak z tym walczyć? Czy to możliwe?

Tak, z zaburzeniami odżywiania można sobie poradzić, bo według NIMH da się je skutecznie leczyć. Nie ma jednak tabletki, która sama rozwiąże problem. NIMH wymienia leki wśród metod leczenia zaburzenia z napadami objadania się, ale brytyjskie wytyczne NICE (NG69) zalecają, by nie stosować ich jako jedynego leczenia. Czy więc istnieją leki na uzależnienie od jedzenia? Przy zaburzeniu z napadami objadania się mogą być częścią leczenia, ale o ich stosowaniu decyduje lekarz, a podstawą pozostaje psychoterapia. Ważnym krokiem jest przyznanie się przed sobą: „Jestem uzależniona od jedzenia” albo „Jestem uzależniony od jedzenia”. Dla osoby, która się z tym zmaga, to trudny moment, ale od niego może się zacząć szukanie pomocy.

Odwyk od jedzenia nie polega na ograniczaniu jedzenia. Wytyczne NICE dla indywidualnej terapii poznawczo-behawioralnej zaburzenia z napadami objadania się (CBT-ED) zalecają regularne posiłki i przekąski, żeby nie dopuszczać do uczucia głodu, pracę nad emocjonalnymi wyzwalaczami napadów oraz cotygodniowe zapisywanie napadów, jedzenia i masy ciała. NICE radzi też, by w trakcie leczenia nie próbować się odchudzać, na przykład dietą, bo prawdopodobnie wywoła to napady objadania się. Utrata masy ciała nie jest celem tej terapii, choć zatrzymanie napadów może z czasem do niej prowadzić.

Gdy osoba zmagająca się z nałogowym objadaniem się czuje, że zbliża się napad, może jej pomóc plan ustalony wcześniej z terapeutą. Dla jednych będzie to zajęcie, które odwraca uwagę, dla innych rozmowa z bliską osobą, spacer albo ćwiczenia wyciszające, na przykład medytacja czy joga. Takie sposoby uzupełniają leczenie, ale nie zastępują posiłku, gdy pojawia się głód.

Pomoc w terapii

Leczenie uzależnienia od jedzenia wymaga czasu i zwykle współpracy kilku specjalistów. NIMH wymienia psychoterapię indywidualną, grupową lub rodzinną, opiekę lekarską i kontrolę stanu zdrowia, poradnictwo żywieniowe oraz, przy niektórych zaburzeniach, leki. Według NIDDK w zaburzeniu z napadami objadania się pomagają terapia poznawczo-behawioralna, terapia interpersonalna i dialektyczna terapia behawioralna. Osoby z ciężkim zaburzeniem odżywiania mogą potrzebować leczenia w szpitalu lub w ośrodku stacjonarnym.

Według wytycznych NICE dorosłym z zaburzeniem z napadami objadania się w pierwszej kolejności proponuje się program samopomocy kierowanej, oparty na materiałach poznawczo-behawioralnych i wspierany krótkimi sesjami ze specjalistą. Jeśli po 4 tygodniach nie przynosi efektu, kolejnym krokiem jest grupowa terapia CBT-ED, zwykle 16 cotygodniowych sesji przez 4 miesiące. Gdy terapia grupowa jest niedostępna albo pacjent jej nie chce, NICE zaleca rozważyć terapię indywidualną, zwykle 16–20 sesji.

Poradnictwo żywieniowe jest częścią leczenia, a nie jego zamiennikiem. Regularny plan posiłków najlepiej układać z dietetykiem przygotowanym do pracy z osobami z zaburzeniami odżywiania (NIDDK), w porozumieniu ze specjalistą, który prowadzi terapię. Bliscy mogą zachęcić do szukania pomocy i wspierać w czasie leczenia, co według NIMH ma w terapii duże znaczenie.

Do psychiatry w ramach NFZ możesz się zgłosić bez skierowania. W kryzysie psychicznym pomoc znajdziesz pod bezpłatnym, całodobowym numerem Centrum Wsparcia 800 70 2222, a w sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod numer 112.

Bibliografia

1. Corsica J.A., Pelchat M.L., Food addiction: true or false?, Current Opinion in Gastroenterology 2010, 26(2), s. 165–169, PMID 20042860.
2. Gold M.S., Graham N.A., Cocores J.A., Nixon S.J., Food addiction?, Journal of Addiction Medicine 2009, 3(1), s. 42–45, PMID 21768999.
3. Gearhardt A.N., White M.A., Potenza M.N., Binge eating disorder and food addiction, Current Drug Abuse Reviews 2011, 4(3), s. 201–207, PMID 21999695.
4. Adams R.C., Sedgmond J., Maizey L., Chambers C.D., Lawrence N.S., Food Addiction. Implications for the Diagnosis and Treatment of Overeating, Nutrients 2019, 11(9), 2086, PMC6770567.
5. Dimitrijević I., Popović N., Sabljak V., Škodrić-Trifunović V., Dimitrijević N., Food addiction – diagnosis and treatment, Psychiatria Danubina 2015, 27(1), s. 101–106, PMID 25751444.
6. Gearhardt A.N., Corbin W.R., Brownell K.D., Preliminary validation of the Yale Food Addiction Scale, Appetite 2009, 52(2), s. 430–436, PMID 19121351.
7. National Institute of Mental Health (NIMH), Eating Disorders. What You Need to Know, NIH Publication No. 24-MH-4901, wyd. 2024, dostęp 25.10.2026.
8. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), Definition & Facts for Binge Eating Disorder oraz Diagnosis & Treatment of Binge Eating Disorder, dostęp 25.10.2026.
9. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Eating disorders. Recognition and treatment (NG69), rekomendacje 1.4, dostęp 25.10.2026.
10. Narodowy Fundusz Zdrowia, Informacje o świadczeniach (lekarze specjaliści bez skierowania), dostęp 25.10.2026.
11. Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, centrumwsparcia.pl, dostęp 25.10.2026.

Autor – zespół dietetyków Fit Apetit

Czytaj więcej:

• Jak szybko pozbyć się zakwasów po treningu – sprawdzone sposoby
• Nie jem dużo, ćwiczę, a tyję. Dlaczego? Rozwiązujemy zagadkę!
• Produkty light w diecie – czy są naprawdę zdrowe?
• Dieta DASH – co to jest, dla kogo, plan działania i korzyści
• Dieta Low FODMAP – lista produktów, przepisy i porady
• Jak zmniejszyć i zahamować apetyt – efektywnie i skutecznie?
• Ładunek glikemiczny – co to jest i co warto o nim wiedzieć?
• Dieta keto dla cukrzyka typu 1 – poznaj zasady przy cukrzycy
• Dieta keto – jak długo można stosować dietę ketogeniczną?