Dna moczanowa (podagra) – jaka dieta, co jeść i czego unikać?

Dna moczanowa – co to za choroba i kogo dotyka?

Dna moczanowa, nazywana też podagrą lub artretyzmem, to przewlekła postać zapalenia stawów wywołana zbyt wysokim stężeniem kwasu moczowego we krwi, czyli hiperurykemią. Według Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ) nadmiar kwasu moczowego odkłada się w stawach, ścięgnach i otaczających je tkankach w postaci kryształków, a organizm odpowiada na nie stanem zapalnym. Napad dny leczy lekarz, a dieta przy dnie moczanowej jest ważnym elementem leczenia, bo zmiana sposobu żywienia może przyczyniać się do obniżenia stężenia kwasu moczowego.

Większość chorych to mężczyźni po 40. roku życia. Kobiety rzadko chorują przed menopauzą, a po niej ich ryzyko rośnie (NCEŻ, e-book „Zalecenia żywieniowe w dnie moczanowej”, 2023). Choroba najczęściej daje o sobie znać w jednym stawie stopy albo w stawie skokowym, zwłaszcza w stawie śródstopno-paliczkowym palucha, czyli u podstawy dużego palca. Taki obraz wytyczne EULAR (europejskiego stowarzyszenia reumatologów) z 2018 roku uznają za typowy. Ból pojawia się nagle, a staw jest obrzęknięty, zaczerwieniony i tkliwy.

Z czasem złogi kwasu moczowego mogą tworzyć guzki dnawe, a u części chorych pojawia się kamica moczowa. Przy podejrzeniu dny można zacząć od lekarza rodzinnego, który w razie wątpliwości skieruje do reumatologa. Badanie, w którym oznacza się kwas moczowy w surowicy, jest ważne, ale wytyczne EULAR podkreślają, że samo podwyższone stężenie nie wystarcza do rozpoznania dny. Pewność daje stwierdzenie kryształów moczanu sodu w płynie pobranym ze stawu albo z guzka. Gdy diagnoza jest już postawiona, warto wiedzieć, czego nie wolno jeść przy dnie moczanowej, a co jeść częściej.

Objawy występujące przy dnie moczanowej

Dna moczanowa ma dość charakterystyczne objawy. Napad zaczyna się nagle, w krótkim czasie narasta silny ból i obrzęk stawu, a skóra nad nim bywa zaczerwieniona i cieplejsza. Najczęściej dotyczy to jednego stawu – u podstawy palucha albo stawu skokowego. Wśród cech, które według EULAR przemawiają za dną, są też wcześniejsze podobne napady, płeć męska, choroby sercowo-naczyniowe i podwyższone stężenie kwasu moczowego. Według brytyjskiej publicznej służby zdrowia (NHS) nieleczony napad trwa zwykle od 1 do 2 tygodni.

Jeśli nagłemu bólowi i obrzękowi stawu towarzyszy bardzo wysoka gorączka, dreszcze albo nudności, a ból wciąż narasta, trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem. NHS zaznacza, że takie objawy mogą oznaczać zakażenie stawu.

Napad dny leczy się lekami, które dobiera lekarz. Wytyczne EULAR z 2016 roku i Amerykańskiego Kolegium Reumatologii (ACR) z 2020 roku wymieniają kolchicynę, niesteroidowe leki przeciwzapalne i glikokortykosteroidy. Samo odstawienie niektórych produktów zwykle nie wystarcza, dlatego to, jaka dieta przy dnie moczanowej będzie właściwa, warto ustalić równolegle z leczeniem, a nie zamiast niego.

Dna moczanowa przebiega falami. Po napadzie objawy ustępują, a potem mogą wrócić, więc okres bez bólu nie oznacza, że choroba minęła. Dlatego leczenie ma trwale obniżyć stężenie kwasu moczowego – według EULAR poniżej 6 mg/dl (360 µmol/l), a w ciężkiej postaci choroby poniżej 5 mg/dl (300 µmol/l). Według NCEŻ prawidłowa dieta może zmniejszyć ryzyko nawracających napadów i spowolnić postęp uszkodzenia stawów.

Czynniki wywołujące dnę moczanową

Jedzenie wpływa na stężenie kwasu moczowego, ale według NCEŻ dla większości chorych same zmiany w diecie nie wystarczą i zwykle potrzebne są też leki. Dieta przy podwyższonym kwasie moczowym pozostaje jednak stałym elementem leczenia. Zanim przejdziemy do tego, jaka jest zalecana dieta przy dnie moczanowej, warto poznać czynniki, które zwiększają ryzyko, że rozwinie się dna moczanowa. NCEŻ wymienia wśród nich:

• nadwagę i otyłość – im większa nadmierna masa ciała, tym większe ryzyko dny,
• choroby, takie jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i choroby nerek, czyli narządu, który wydala kwas moczowy,
• niektóre leki, zwłaszcza moczopędne (diuretyki),
• dużą ilość produktów bogatych w puryny, przede wszystkim podrobów, mięsa i jego przetworów, ryb, owoców morza i drożdży,
• alkohol, szczególnie piwo i napoje spirytusowe,
• słodzone napoje i produkty z dodatkiem fruktozy lub syropu glukozowo-fruktozowego.

U osób z nadwagą lub otyłością dieta na dnę moczanową ma jednocześnie pomóc zmniejszyć masę ciała. NCEŻ zaznacza, że redukcja powinna przebiegać powoli. Restrykcyjne diety, posty, głodówki i gwałtowne chudnięcie mogą znacznie podnieść stężenie kwasu moczowego we krwi i wywołać napad. Ostrożności wymagają też diety niskowęglowodanowe i diety z dużym deficytem energii, dlatego zamiar ich stosowania warto najpierw omówić z dietetykiem lub lekarzem prowadzącym.

Na co dzień posiłki powinny być pełnowartościowe. Według NCEŻ ich podstawą są produkty roślinne, a tłuszcze zwierzęce trzeba ograniczać.

Jakie działanie ma dieta w dnie moczanowej?

Dieta w dnie moczanowej ma ograniczyć to, co podnosi stężenie kwasu moczowego we krwi. Stężenie to zależy od tego, ile kwasu moczowego powstaje w organizmie, między innymi z puryn dostarczanych z jedzeniem, i ile wydalają go nerki. Dlatego dieta moczanowa, czyli dieta niskopurynowa, ogranicza puryny, fruktozę i alkohol. NCEŻ zaleca ograniczenie puryn do 300 mg dziennie, a przy napadach dny lub hiperurykemii do 120 mg dziennie.

Stężenie kwasu moczowego sprawdza się w badaniu krwi, a lekarz może zlecić też badanie moczu. Podwyższony wynik bywa skutkiem chorób nerek, leków moczopędnych, alkoholu albo głodzenia się, a rzadziej wrodzonych zaburzeń przemiany materii lub leczenia, na przykład chemioterapii (NCEŻ). Wynik zawsze ocenia lekarz, biorąc pod uwagę inne choroby i przyjmowane leki.

Gdy lekarz potwierdzi, że to dna moczanowa, łatwiej ustalić, czego nie wolno jeść przy dnie moczanowej, a co jest wskazane. Podstawą są warzywa, według NCEŻ co najmniej 400 g dziennie i najlepiej surowe, oraz owoce w mniejszej ilości (mniej więcej ¾ warzyw i ¼ owoców). Do tego dochodzą pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych, orzechy i oleje roślinne. Z nabiału warto wybierać mleko do 2% tłuszczu oraz naturalne jogurty, kefiry i twaróg.

W okresie napadu NCEŻ zaleca dietę wegetariańską. Poza napadami mięso warto ograniczyć do chudych gatunków jedzonych w umiarkowanych ilościach. Tak w skrócie wygląda odpowiedź na pytanie dna moczanowa – co jeść. Dieta przy dnie moczanowej opiera się więc na kontroli masy ciała, ograniczeniu puryn, fruktozy i alkoholu oraz na produktach mało przetworzonych.

Jakie produkty są zalecane, a jakie zakazane u chorych na podagrę?

Osoby chore na dnę powinny wiedzieć, co można jeść, a czego nie przy dnie moczanowej. Wśród polecanych napojów NCEŻ wymienia wodę, niesłodzoną herbatę i kawę, napary ziołowe oraz soki warzywne. Podstawą posiłków są warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych, orzechy, oleje roślinne i chudy nabiał. Jajka również należą do produktów zalecanych, najlepiej gotowane albo w postaci jajecznicy lub omletu na niewielkiej ilości tłuszczu.

Z ryb nie trzeba rezygnować całkowicie. NCEŻ radzi ograniczyć te, które mają najwięcej puryn (skorupiaki, sardynki, anchois), i częściej wybierać chude białe ryby, na przykład dorsza. Spośród mięs lepiej wybierać chude gatunki, takie jak drób bez skóry, cielęcina, chuda wołowina i wieprzowina. Czerwonego mięsa i wędlin nie powinno się jeść częściej niż 2 razy w tygodniu.

Lista produktów, których trzeba unikać przy dnie moczanowej, zaczyna się od alkoholu, szczególnie piwa (także bezalkoholowego) i napojów spirytusowych. Z jadłospisu znikają też podroby, takie jak wątróbka, nerki, serca i ozorki, a także pasztety, mocne wywary z mięsa i kości, galarety mięsne, konserwy, owoce morza, śledzie, szproty, sardynki i drożdże piekarskie. NCEŻ zaleca ograniczyć słodzone napoje, napoje energetyzujące, słodycze i słodzone produkty mleczne oraz tłuszcze zwierzęce, na przykład słoninę i smalec. Z nabiału niezalecane są pełnotłuste sery, sery topione, pleśniowe i typu feta. Wśród tego, czego nie jeść przy dnie moczanowej, są też tłuste wędliny, parówki i kiełbasy.

Dna moczanowa wymaga też zmiany sposobu przygotowania potraw. NCEŻ zaleca gotowanie w wodzie, gotowanie na parze i pieczenie w folii lub rękawie zamiast smażenia na tłuszczu. Gotowanie w wodzie jest szczególnie polecane, bo część puryn przechodzi z produktu do wody. Z tego samego powodu nie zaleca się wywarów z mięsa i kości.

Dodatkowe zalecenia NCEŻ dotyczą rytmu posiłków i płynów. Warto jeść 4–5 posiłków dziennie w regularnych odstępach, co 3–4 godziny, a ostatni posiłek zjeść 2–3 godziny przed snem. Chorzy powinni wypijać przynajmniej 3 litry płynów dziennie (w e-booku NCEŻ z 2023 roku cel to ponad 2 litry wody dziennie), bo odwodnienie sprzyja wzrostowi stężenia kwasu moczowego. Jeśli lekarz zalecił ograniczanie płynów, na przykład z powodu choroby nerek, obowiązuje jego zalecenie. Przy ostrym napadzie produktów zakazanych trzeba unikać szczególnie konsekwentnie.

Dieta na podagrę nie zastępuje leków. Wytyczne EULAR z 2016 roku zalecają rozważenie leczenia obniżającego stężenie kwasu moczowego już przy pierwszym rozpoznaniu choroby. Przy napadzie lekarz sięga po kolchicynę, niesteroidowe leki przeciwzapalne albo glikokortykosteroidy. Gdy rozpoznanie jest niepewne, lekarz kieruje do reumatologa, który wykluczy też inne przyczyny zapalenia stawów. Na pytanie, co przynosi ulgę w dnie moczanowej podczas napadu, odpowiada więc przede wszystkim lekarz. Wytyczne ACR z 2020 roku dopuszczają okłady z lodu na bolący staw, ale jako dodatek do leków, a nie zamiast nich. NHS radzi też odpoczywać, trzymać chorą kończynę uniesioną i przykładać owinięty ręcznikiem okład z lodu najwyżej na 20 minut.

Gdy pojawiają się objawy, które mogą oznaczać, że to dna moczanowa, warto zgłosić się do lekarza i wykonać zlecone badania. Gotowe listy dostępne w internecie pod hasłami „podagra dieta”, „dna moczanowa dieta” czy „co można jeść a czego nie przy dnie moczanowej” są tylko punktem wyjścia. NCEŻ zaznacza, że dietę trzeba dopasować indywidualnie, dlatego przy układaniu jadłospisu pomocny jest dietetyk. Tabelę produktów dozwolonych i zakazanych znajdziesz we wpisie o diecie niskopurynowej.

Zasady żywienia przy dnie moczanowej ustala się z lekarzem prowadzącym i dietetykiem, a gotowe posiłki nie zastępują leczenia ani tych zaleceń. Jeśli po takiej konsultacji chcesz zamawiać posiłki z dostawą, pytania o skład dań możesz wysłać na adres dietetyk@fitapetit.com.pl, a w sprawach zamówienia i dostawy pomoże Biuro Obsługi Klienta pod numerem 607 07 90 40. Dowozimy do ponad 1400 miejscowości w Polsce, nie tylko do największych miast – w województwie śląskim zamówisz na przykład catering dietetyczny w Żorach.

Źródła

• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Hiperurykemia i dna moczanowa – zalecenia i jadłospis (aktualizacja 3.12.2023, dostęp 25.10.2026).
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Hiperurykemia i dna moczanowa. Najważniejsze zalecenia żywieniowe (ulotka PDF, dostęp 25.10.2026).
• Wolnicka K., Taraszewska A.M., Łaszewicz M., Jaczewska-Schuetz J., Zalecenia żywieniowe w dnie moczanowej, NIZP PZH-PIB, Warszawa 2023 (dostęp 25.10.2026).
• Richette P. i wsp., 2016 updated EULAR evidence-based recommendations for the management of gout, Annals of the Rheumatic Diseases 2017, 76, s. 29–42, doi:10.1136/annrheumdis-2016-209707.
• Richette P. i wsp., 2018 updated European League Against Rheumatism evidence-based recommendations for the diagnosis of gout, Annals of the Rheumatic Diseases 2020, 79, s. 31–38, doi:10.1136/annrheumdis-2019-215315.
• NHS, Gout (przegląd strony 24.08.2023, dostęp 25.10.2026).
• FitzGerald J.D. i wsp., 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout, Arthritis Care & Research 2020, 72(6), s. 744–760, PMC10563586.

Autor – zespół dietetyków Fit Apetit

Czytaj więcej:

• Dieta przy cukrzycy – co wolno jeść, a czego nie?
• Dieta przy refluksie żołądka – co i ile jeść?
• Dieta na masę mięśniową – co i ile jeść, aby zbudować mięśnie?
• L-karnityna – co to za substancja?
• Czym jest maltodekstryna i w jaki sposób powstaje?
• Zespół jelita drażliwego – czym jest i z czym się wiąże?
• Lekceważenie problemu niedowagi – co jeść, aby przytyć?
• Czym jest piramida żywienia?
• Dieta IF – na czym polega?
• Witaminy z grupy B – podstawowe właściwości