Goździki to wysuszone pąki kwiatowe goździkowca korzennego (Syzygium aromaticum), drzewa pochodzącego z Moluków we wschodniej Indonezji. W kuchni służą jako przyprawa, a Europejska Agencja Leków (EMA) opisuje preparaty z olejkiem goździkowym jako tradycyjny produkt leczniczy do doraźnego łagodzenia bólu zęba i drobnych stanów zapalnych jamy ustnej. W artykule wyjaśniamy, gdzie i jak rosną goździki, co mówią o nich badania i kiedy trzeba zachować ostrożność.
Co to są goździki?
Goździki to nierozwinięte, wysuszone pąki kwiatowe goździkowca korzennego. Ta przyprawa pochodzi z Moluków, czyli Wysp Korzennych. To grupa wysp we wschodniej części Archipelagu Malajskiego, która należy do Indonezji. Goździkowiec korzenny jest rodzimą rośliną tych wysp, co potwierdza przegląd Cortés-Rojas i wsp. (2014).
Goździki są znane od bardzo dawna. Autorzy tego przeglądu zaliczają je do najcenniejszych przypraw, od stuleci używanych do konserwowania żywności i w celach leczniczych. Handel goździkami przez wieki napędzał też rozwój gospodarczy regionu, z którego pochodzą.
W jakich regionach świata goździki są najczęściej uprawiane? Największymi producentami są Indonezja, Indie, Malezja, Sri Lanka, Madagaskar i Tanzania, zwłaszcza wyspa Zanzibar.
Uprawa goździkowca korzennego wymaga cierpliwości. Według Uniwersytetu Rolniczego w Kerali roślina potrzebuje ciepłego i wilgotnego klimatu tropikalnego oraz 1500–2500 mm opadów w roku. Drzewo osiąga 8–12 m wysokości. Według przeglądu Cortés-Rojas i wsp. produkcja pąków zaczyna się po 4 latach od posadzenia, a Uniwersytet Rolniczy w Kerali podaje, że drzewa dają pierwsze plony po 7–8 latach.
Pąki zbiera się, gdy nasada kielicha zmienia barwę z zielonej na różową. Jeśli pąki się rozwiną, przyprawa po wysuszeniu jest gorszej jakości. Tradycyjnie suszy się je na słońcu, rozłożone cienką warstwą na matach. Przy słonecznej pogodzie trwa to 4–5 dni, a pąki tracą w tym czasie około dwóch trzecich masy (Uniwersytet Rolniczy w Kerali). Dobrze wysuszone goździki mają czerwonobrązową barwę, tak jak opisuje je Farmakopea Europejska.
Goździki wyróżniają się intensywnym zapachem. Dlatego są często stosowane w kuchni, ale nie tylko. Ich zapach dodaje też przytulności wnętrzom. Za charakterystyczny aromat odpowiada olejek eteryczny, którego wysuszone pąki zawierają 15–17%. Jego głównym składnikiem jest eugenol (raport oceniający EMA).
Jeśli zależy Ci na intensywnym aromacie, kupuj całe goździki i miel je tuż przed użyciem.
Na co pomagają goździki?
W goździkach nie brakuje antyoksydantów. W zestawieniu 100 najbogatszych źródeł polifenoli w diecie, opracowanym na podstawie bazy Phenol-Explorer, goździki zajęły pierwsze miejsce z zawartością około 15 000 mg na 100 g (Pérez-Jiménez i wsp., 2010). Przegląd Cortés-Rojas i wsp. opisuje ich silne działanie przeciwutleniające w badaniach laboratoryjnych (in vitro). Takie wyniki nie dowodzą, że jedzenie goździków chroni przed chorobami, a unijny wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych (rozporządzenie 432/2012) nie zawiera oświadczenia dotyczącego goździków.
Wartości odżywcze trzeba odnosić do porcji. Według bazy USDA FoodData Central 100 g mielonych goździków dostarcza 274 kcal, 33,9 g błonnika i 60,1 mg manganu. Do potraw dodaje się jednak kilka gramów przyprawy, a łyżeczka mielonych goździków waży około 2,1 g i ma około 6 kcal.
Goździki są znane przede wszystkim jako domowy sposób na ból zęba. Europejska Agencja Leków (EMA) opisuje preparaty z olejkiem goździkowym jako tradycyjny produkt leczniczy w dwóch wskazaniach. Pierwsze to doraźne łagodzenie bólu zęba spowodowanego ubytkiem, drugie – objawowe leczenie drobnych stanów zapalnych jamy ustnej i gardła. Ocena opiera się na długoletnim stosowaniu, a nie na badaniach klinicznych, dlatego raport EMA określa skuteczność takich produktów jako jedynie prawdopodobną.
Załóżmy, że ząb rozbolał Cię w niedzielę i nie możesz od razu pójść do dentysty. Jeśli sięgasz wtedy po olejek goździkowy z apteki, stosuj go wyłącznie zgodnie z ulotką. Monografia EMA przewiduje u dorosłych przyłożenie nasączonej waty dokładnie do ubytku, bez kontaktu z dziąsłem, i stosowanie nie dłużej niż tydzień. Charakterystyka brytyjskiego preparatu Clove Oil BP ostrzega, że powtarzane stosowanie może uszkodzić dziąsła. EMA nie zaleca olejku dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat. Żucie całych goździków przy bólu zęba to stary zwyczaj. Dla samych goździków EMA nie opracowała jednak monografii, bo nie znalazła żadnego produktu leczniczego z goździkami, a pozostałe dane o ich stosowaniu uznała za niewystarczające.
Łagodzenie bólu zęba olejkiem to rozwiązanie wyłącznie doraźne, co podkreśla też EMA. Żadnego bólu zęba nie można bagatelizować. Im wcześniej pójdziesz do dentysty i rozpoczniesz leczenie, tym lepiej dla Ciebie.
Raport EMA wymienia też dawne zewnętrzne zastosowania olejku goździkowego, m.in. przy bólach mięśni i dolegliwościach reumatycznych. Nie znalazły się one jednak wśród wskazań w monografii, więc kąpiele i okłady z goździkami nie są uznanym sposobem na bóle stawów i mięśni. Gdy takie dolegliwości wracają albo towarzyszy im sztywność, skonsultuj się z lekarzem.
Goździki bywają też opisywane jako naturalne afrodyzjaki. Badanie, w którym ekstrakt etanolowy z goździków nasilał zachowania seksualne, przeprowadzono jednak na samcach myszy (Tajuddin i wsp., 2003), a monografia EMA takiego zastosowania nie wymienia. Zapach goździków dobrze za to pasuje do uroczystej kolacji, piernika i mieszanek przypraw, takich jak curry.
Na forach internetowych krąży też przepis na mieszankę „na pasożyty”, w której siemię lniane i goździki są głównymi składnikami. Monografia EMA nie wymienia takiego zastosowania goździków. Przy podejrzeniu zakażenia pasożytami potrzebne są badania i leczenie zlecone przez lekarza.
W badaniach laboratoryjnych olejek goździkowy i eugenol hamowały wzrost wielu bakterii i grzybów (przegląd Chaieb i wsp., 2007). To wyniki in vitro, które nie dowodzą skuteczności w leczeniu grzybicy u ludzi. Raport EMA odnotowuje też tradycyjne stosowanie wywaru z goździków przy niestrawności, wzdęciach i biegunce, ale nie uznaje go za wskazanie leku.
Eugenol, główny składnik olejku, w badaniach laboratoryjnych działał też przeciwzapalnie. Raport EMA ocenia, że właściwości przeciwbólowe i przeciwdrobnoustrojowe olejku uprawdopodabniają jego działanie w jamie ustnej i przy zębach. Dla produktów leczniczych w postaci płukanek monografia EMA podaje u dorosłych stężenie odpowiadające 1–5% olejku. Płukanki stosuje się kilka razy dziennie, nie dłużej niż tydzień.
Goździki – skutki nadmiaru
Opisane w raporcie EMA ciężkie zatrucia dotyczyły olejku goździkowego, a nie przyprawy dodawanej do potraw. Olejek jest silnie skoncentrowany, dlatego nie należy go połykać, a butelkę trzeba przechowywać poza zasięgiem dzieci.
Wiele osób szuka zalecanej (maksymalnej) dziennej dawki goździków. Często podawana wartość 2,5 mg na 1 kg masy ciała to jednak akceptowalne dzienne pobranie (ADI) eugenolu, ustalone przez Wspólny Komitet Ekspertów FAO/WHO ds. Dodatków do Żywności (JECFA), a nie dawka samych goździków. Dla osoby ważącej 70 kg to do 175 mg eugenolu dziennie. Jeśli chorujesz przewlekle albo przyjmujesz leki, zapytaj lekarza, farmaceutę lub dietetyka o większe ilości goździków i o olejek.
Jakie skutki uboczne opisują źródła? Monografia EMA wymienia przy stosowaniu olejku w jamie ustnej podrażnienie błony śluzowej i reakcje alergiczne. W badaniach laboratoryjnych olejek i eugenol hamowały zlepianie się płytek krwi, dlatego raport EMA odnotowuje, że przy lekach wpływających na krzepnięcie olejek może zwiększać ryzyko krwawienia. Połknięcie olejku jest groźne zwłaszcza dla małych dzieci. U dzieci poniżej 2 lat, które połknęły 5–10 ml olejku, dochodziło do stanów zagrażających życiu. Przedawkowanie może prowadzić m.in. do drgawek, śpiączki, zaburzeń pracy wątroby i spadku stężenia glukozy we krwi.
Goździki – przeciwwskazania do stosowania
Kiedy goździków nie należy wprowadzać do codziennego menu? Przede wszystkim przy uczuleniu. Monografia EMA wymienia jako przeciwwskazanie nadwrażliwość na olejek goździkowy oraz na balsam peruwiański. Jeśli podejrzewasz alergię, poproś lekarza o diagnostykę.
Uważaj na goździki, jeżeli chorujesz przewlekle albo przyjmujesz leki. Przy chorobie przewlekłej zapytaj lekarza, czy olejek goździkowy albo większe ilości przyprawy są dla Ciebie bezpieczne. Szczególnie ostrożnie postępuj przy lekach przeciwzakrzepowych.
Kiedy jeszcze trzeba zachować ostrożność przy olejku goździkowym i suplementach z goździkami?
- ciąża (według EMA bezpieczeństwa stosowania olejku nie ustalono, więc nie jest ono zalecane)
- okres karmienia piersią (to samo zastrzeżenie EMA co w ciąży)
- dzieci i młodzież poniżej 18 lat (EMA nie zaleca stosowania olejku)
- rozmaite choroby układu pokarmowego
- cukrzyca
- nadciśnienie tętnicze krwi
Zastrzeżenia EMA dotyczą olejku jako produktu leczniczego, a nie goździków dodanych w małej ilości do potraw. Przy chorobach z listy decyzję o olejku i suplementach podejmij razem z lekarzem.
Czy w zestawach pudełkowych znajdują się goździki?
Na to pytanie nie da się odpowiedzieć jednoznacznie, dlatego nie obiecujemy goździków w konkretnym zestawie. Każde danie ma opis z kalorycznością i rozkładem makroskładników. Jeśli masz alergię albo chcesz zapytać o skład posiłków, napisz do naszego dietetyka na adres dietetyk@fitapetit.com.pl.
Goździki najłatwiej wykorzystać w domowej kuchni, na przykład w pierniku i innych wypiekach albo w potrawach z mięsem. Jeśli w tygodniu brakuje Ci czasu na gotowanie, gotowe posiłki zamawiasz od jednego dnia, a opis każdej z diet pudełkowych znajdziesz w naszej ofercie. Dowozimy do ponad 1400 miejscowości w Polsce, w województwie wielkopolskim między innymi do Gniezna. Wszystkie posiłki gotujemy w warszawskiej kuchni Fit Apetit. W sprawach zamówienia i dostawy pomoże Biuro Obsługi Klienta pod numerem 607 07 90 40.
Goździki – podsumowanie wiadomości
Skąd pochodzą goździki? Z Moluków, czyli Wysp Korzennych we wschodniej Indonezji. Ta przyprawa jest znana od stuleci. Gdzie najczęściej się ją uprawia? Między innymi w Indonezji, Indiach, na Madagaskarze i Zanzibarze.
Goździkowiec korzenny może osiągnąć nawet 12 m wysokości. Jego uprawa jest wymagająca i czasochłonna, bo na pierwsze pąki czeka się od 4 do 8 lat, zależnie od źródła.
Jak działają goździki? Należą do produktów najbogatszych w polifenole, czyli antyoksydanty. Ich działanie przeciwutleniające opisano jednak w badaniach laboratoryjnych, które nie dowodzą, że jedzenie goździków chroni przed chorobami. W UE nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego dla goździków.
EMA opisuje preparaty z olejkiem goździkowym jako tradycyjny produkt leczniczy do doraźnego łagodzenia bólu zęba i do objawowego leczenia drobnych stanów zapalnych jamy ustnej i gardła. Nie zastępują wizyty u dentysty.
Goździki jako afrodyzjak badano na myszach, a nie u ludzi.
Uważaj na goździki, jeśli masz uczulenie, chorujesz przewlekle albo przyjmujesz leki, zwłaszcza przeciwzakrzepowe. Skontaktuj się z lekarzem, aby mieć pewność, że goździki Ci nie zaszkodzą.
Możliwe skutki uboczne olejku to podrażnienie błony śluzowej i reakcje alergiczne. Połknięty olejek może poważnie zaszkodzić, zwłaszcza małym dzieciom.
Czy w Fit Apetit stosujemy goździki? Nie obiecujemy goździków w konkretnym zestawie. O skład posiłków możesz zapytać naszego dietetyka.
Bibliografia:
- Cortés-Rojas, D. F., de Souza, C. R. F., & Oliveira, W. P. (2014). Clove (Syzygium aromaticum): a precious spice. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine, 4(2), 90-96. doi:10.1016/S2221-1691(14)60215-X
- Chaieb, K., Hajlaoui, H., Zmantar, T., Kahla-Nakbi, A. B., Rouabhia, M., Mahdouani, K., & Bakhrouf, A. (2007). The chemical composition and biological activity of clove essential oil, Eugenia caryophyllata (Syzigium aromaticum L. Myrtaceae): a short review. Phytotherapy Research, 21(6), 501-506. doi:10.1002/ptr.2124
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (2011). Community herbal monograph on Syzygium aromaticum (L.) Merill et L. M. Perry, floris aetheroleum. EMA/HMPC/534924/2010. ema.europa.eu
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (2011). Assessment report on Syzygium aromaticum (L.) Merill et L.M. Perry, flos and floris aetheroleum. EMA/HMPC/534946/2010. ema.europa.eu
- Pérez-Jiménez, J., Neveu, V., Vos, F., & Scalbert, A. (2010). Identification of the 100 richest dietary sources of polyphenols: an application of the Phenol-Explorer database. European Journal of Clinical Nutrition, 64(Suppl 3), S112-S120. doi:10.1038/ejcn.2010.221
- Tajuddin, Ahmad, S., Latif, A., & Qasmi, I. A. (2003). Aphrodisiac activity of 50% ethanolic extracts of Myristica fragrans Houtt. (nutmeg) and Syzygium aromaticum (L) Merr. & Perry. (clove) in male mice: a comparative study. BMC Complementary and Alternative Medicine, 3, 6. doi:10.1186/1472-6882-3-6
- Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives (JECFA). Eugenol (JECFA No. 1529), ocena z 2005 r. inchem.org
- U.S. Department of Agriculture, FoodData Central. Spices, cloves, ground (FDC ID 171321, SR Legacy). fdc.nal.usda.gov
- Kerala Agricultural University. Clove (Syzygium aromaticum) – Climate and Soil, Harvesting.
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności. eur-lex.europa.eu
Autor – zespół dietetyków Fit Apetit
Czytaj więcej:
- Chlorella – najważniejsze cechy
- Olej kokosowy – tego jeszcze o nim nie wiesz
- Kombucha – dlaczego cieszy się takim zainteresowaniem
- Imbir – co trzeba o nim wiedzieć
- Moringa – czy warto ją stosować
- Kiełki brokuła – właściwości, zastosowanie i przeciwwskazania
- Kakao – jak działa na nasze zdrowie
- Matcha – jakie ma cechy
- Jagody acai – właściwości
